Poprzedni Spis treści Następny

3. Przyroda miasta

redakcja: Leszek Jerzak

3.1. Zieleń miasta

Zielona Góra w powszechnym odbiorze w Polsce kojarzona jest z "zielonym miastem", obfitującym w tereny zieleni. Sytuację tę zawdzięcza głównie swojemu położeniu, gdyż miasto otoczone jest stosunkowo zwartym pierścieniem lasów. Tworzą one wokół ścisłej zabudowy miejskiej strefę zieleni podmiejskiej. Spora część lasów znajduje się w granicach administracyjnych miasta, tworząc najważniejszy składnik zieleni miejskiej w szerokim rozumieniu. Lasy na terenie miasta zajmują powierzchnię 2 741 ha, co stanowi aż 47 % całkowitej powierzchni miasta (5 832,0 ha). Pozostałe tereny zieleni - tak zwana zieleń publiczna (parki, zieleńce, zieleń osiedlowa i uliczna) zajmują powierzchnię 205,0 ha, co stanowi już tylko 3,52 % powierzchni miasta (dane Głównego Urzędu Statystycznego). Udział terenów zieleni w ogólnej powierzchni miasta oraz ich strukturę powierzchniową przedstawiają (wykresy rys. 3-1. i 3-2.).

Rys. 3-1. Udział terenów zieleni w ogólnej powierzchni miasta Zielona Góra

Rys. 3-2. Struktura powierzchniowa terenów zieleni w Zielonej Górze

Zieleń publiczna

Zieleń publiczną miasta tworzą parki, zieleńce, zieleń osiedlowa i uliczna. Stanowią one łącznie w Zielonej Górze zaledwie 3,52 % powierzchni miasta (patrz rys. 3-1. i 3-2.). Do najważniejszych parków miejskich należą: Park Tysiąclecia (obszar pocmentarny) oraz Parki - Winny, Sowińskiego i Piastowski. Parki te są zagospodarowane i na bieżąco utrzymywane. Zaznacza się w nich stosunkowo słabo rozbudowana struktura warstwowa roślinności. Szczególnie widoczne są braki w warstwie krzewów. Parki miejskie Zielonej Góry stanowią ważne ogniwa w systemie przyrodniczym miasta. Należy dążyć do powiększania ich liczby i zajmowanej powierzchni.

W miastach polskich bardzo ważnym uzupełnieniem zieleni publicznej są tereny zieleni o ograniczonej dostępności i odmiennym charakterze użytkowania, w postaci ogrodów działkowych i cmentarzy. W Zielonej Górze największe zgrupowania ogrodów działkowych znajdują się w rejonie:

Las w okolicach cmentarza komunalnego

Największym cmentarzem w mieście jest Cmentarz Komunalny położony w południowo-wschodniej części miasta przy ul. Wrocławskiej. Jest on w ostatnich latach stale powiększany w kierunku północno-wschodnim i południowo-wschodnim. Planuje się także jego rozbudowę po drugiej stronie ul. Wrocławskiej - w kierunku południowo-zachodnim. Ponadto funkcjonują w mieście dwa mniejsze cmentarze o znaczeniu osiedlowym: przy ul. Kąpielowej na osiedlu Jędrzychów oraz pomiędzy ul. Błotną i Chynowską na osiedlu Chynów.

Tereny zieleni miejskiej mogą razem tworzyć układy, które pełnią bardzo ważne funkcje przyrodnicze. Mają one duży wpływ na kształtowanie klimatu miasta (przewietrzanie, stabilizację wilgotności i temperatury powietrza, zmniejszanie przeciągów itp.). Stwarzają także korzystne warunki do bytowania różnym gatunkom roślin i zwierząt, podnosząc tym samym walory przyrodnicze, krajobrazowe, estetyczne i turystyczne miasta oraz w efekcie zwiększając komfort życia mieszkańców. W literaturze wyróżnia się kilka podstawowych typów zieleni miejskiej: pierścieniowy, klinowy (promienisty), klinowo-pierścieniowy (kombinowany), pasmowy, plamowy (rozproszony) [Orzeszek-Gajewska 1984, Pokorski i Siwiec 1998, Siewniak i Mitkowska 1998]. Ostatnio często pojawia się w rozważaniach na temat ekologii miast i układów zieleni miejskiej także system przyrodniczy (organiczny) [Kaftan 1995, Czerwieniec i Lewińska 1996, Drapella-Hermansdorfer 2001]. Najefektywniejszymi pod względem podnoszenia walorów przyrodniczych są systemy zieleni klinowo-pierścieniowy i przyrodniczy. W systemach tych tereny zieleni tworzą sieć płatów i korytarzy ekologicznych pozwalających przemieszczać się wzdłuż nich roślinom i zwierzętom, co jest warunkiem stabilności układów przyrodniczych.

Wstępna analiza układu zieleni miejskiej Zielonej Góry została przeprowadzona przy okazji opracowywania Studium zieleni dla potrzeb rewitalizacji Starego Miasta [Jerzak i in. 2000]. Zieleń Zielonej Góry nie jest wykształcona w sposób wyraźny w żaden z powyższych systemów. Przedstawia ona układ pośredni pomiędzy systemem plamowym, a klinowym. Plamy terenów zieleni miasta grupują się w formacje zbliżone do klinów, co należy bezwzględnie w umiejętny sposób wykorzystać przy planowaniu rozwoju urbanistyczno - architektoniczno - przyrodniczego miasta. Można zatem wyróżnić kilka klinów zieleni:

Pomniki przyrody ożywionej

Przed II Wojną Światową w Zielonej Górze było zarejestrowanych 9 pomników przyrody ożywionej [Gruhl 1936, Jerzak 1998, Jerzak i in. 1998]:

Współcześnie na terenie Zielonej Góry zarejestrowanych jest 41 pomników przyrody ożywionej. Szczegółowe ich zestawienie zawiera tabela 3.1.

Tabela 3.1. Zestawienie pomników przyrody ożywionej w Zielonej Górze

L.p.
Nr rejestru UM
Gatunek
(nazwa polska i łacińska)
Stanowisko
Obwód pnia
[cm]
Średnicakorony
[m]
Wysokość korony
[m]
Opis
1.
6
Cis pospolity
Taxus baccata
ul. Kopernika 12
113, 101 (na wys. 150 cm)
10,0
7,0
Forma drzewiasta. Osobnik żeński. W dolnej części pnia poniżej rozwidlenia kilka dużych ubytków wgłębnych z silnym wypróchnieniem - ok. 90 % ubytku zdrowego drewna. Liczne odrośla średn. 7-12 cm. Pień o obw. 113 cm na wys. 3,5 m złamany. Na pniu o obw. 101 cm na wys. 3,5 m ślad po złamanym konarze. Razem ok. 70 % ubytku pierwotnej korony. Konary podparte.
2.
12
Cypryśnik błotny
Taxodium distichum
ul. Moniuszki 3 a(od strony ulicy)
ok. 373
12,0
22,0
Obwód pnia niemożliwy do dokładnego zmierzenia - drzewo przylega ściśle do ściany budynku. Pień od odziomka do wys. 1,5 m wypróchniały (ok. 70 % ubytku zdrowego drewna), ślady leczenia, przewodnik ścięty na wysokości 10,5 m.Widoczne świeże ślady po usuniętych kilku gałęziach o średn. ok. 10 cm - kolidujących z budynkiem. Wytwarza szyszki. Pień otoczony płotkiem. Cała powierzchnia pod koroną półprzepuszczalna (bruk betonowy) do samego pnia.
3.
12
Miłorząb dwuklapowy
Ginkgo biloba
ul. Moniuszki 3(od strony ulicy)
256
14,0
19,0
W dolnej części pnia liczne narośla z aktywnością pędów odroślowych, liczne odrosty z szyi korzeniowej. Prawdopodobnie osobnik męski.
4.
84
Dąb szypułkowy
Quercus robur
ul. Truskawkowa 17 (os. Chynów), przy Urzędzie Pocztowym Zielona Góra 1
449
34,0
38,0
Drzewo zdrowe.
5.
103
Dąb węgierski
Quercus frainetto
pl. Bohaterów Westerplatte
493
25,0
27,0
Pień zdrowy, w koronie posusz ok. 10% (gałęzie i drobne konary).
6.
104
Dąb szypułkowy
Quercus robur
ul Jędrzychowska 22
415
26,0
30,0
Posusz ok. 10 %, ślady po usuniętych konarach śred. 20-50 cm, niektóre z początkami próchnicy.
7.
114
Dąb szypułkowy
Quercus robur
przy posesji na
ul. Szczekocińskiej 14
358
24,0
25,0
Posusz ok. 10% (gałezie).
8.
133
Cis pospolity
Taxus baccata
skrzyżowanie
ul. Stromej i Sienkiewicza, przy Urzędzie Pocztowym
108, 134, 51
11,0
10,5
Pień o obwodzie 51 cm z silnym wypróchnieniem w szyi korzeniowej od odziomka do wys. 1,0m, ubytek wgłębny szer. 30 cm, głęb. 20-30 cm, 90 % ubytku zdrowego drewna. Okaz żeński.
9.
134
Cis pospolity
Taxus baccata
skrzyżowanie
ul. Stromej i Sienkiewicza, przy Urzędzie Pocztowym
169, 93
11,0
10,0
W koronie posusz, chlorozy i nekrozy, ok. 10 % ubytku aparatu asymilacyjnego, okaz żeński.
10.
135
Cis pospolity
Taxus baccata
skrzyżowanie
ul. Stromej i Sienkiewicza, przy Urzędzie Pocztowym
82, 86, 126, 43
10,0
7,0
Drzewo zdrowe, okaz żeński.
11.
136
Cis pospolity
Taxus baccata
skrzyżowanie
ul. Stromej i Sienkiewicza, przy Urzędzie Pocztowym
137
10,0
9,0
Drzewo zdrowe, okaz żeński.
12.
173
Sosna żółta
Pinus ponderosa
przy posesji na
ul. Jaskółczej 70
174
10,0
20,0
Chlorozy i nekrozy igieł - ok. 20 % ubytku aparatu asymilacyjnego, wytwarza szyszki.
13.
413
Platan klonolistny
Platanus × hispanica "Acerifolia"
zieleniec pomiędzy ul. Kazimerza Wielkiego i al. Niepodległości, (naprzeciw Regionalnej Dyrekcji Lasów Państwowych)
396
29,0
34,0
Drzewo zdrowe.
14.
414
Topola kanadyjska
Populus × canadensis
ul. Kazimierza Wielkiego 14
(od strony ulicy)
736
18,0
24,0
Pień na wys. 2,5 m rozgałęziony na 3 równorzędne przewodniki. W pniu kilka ubytków wgłębnych z próchnicą, ślady leczenia, pień wewnątrz wypróchniały, ryzyko rozłamania się pnia w miejscu rozgałęzienia, widoczne założone stare wiązania sztywne, które wrastają w pnie. Korona silnie zredukowana - ok. 70 % ubytku pierwotnej korony.
15.
416
Topola kanadyjska
Populus × canadensis
ul. K. Wielkiego 12(od strony ulicy)
560
10,0
25,0
Pień na zewnątrz zdrowy. Korona silnie zredukowana - ok. 60 % redukcji pierwotnej korony. Widoczna próchnica w śladach po niektórych konarach.
16.
417
Dąb szypułkowy
Quercus robur
al. Niepodległości 15
(w podwórzu Muzeum)
354
12,0
16,0
Przewodnik w górnej połowie martwy z długim ubytkiem powierzchniowym na ok. 1/3 obwodu pnia. W koronie posusz (gałęzie i konary) - razem ok. 60 % ubytku pierwotnej korony.
17.
418
Topola czarna
Populus nigra
al. Niepodległości
(zieleniec pomiędzy nr 29 i 31)
469
19,0
35,0
W pniu kilka ubytków powierzchniowych z odsłonięciem drewna o wymiarach 10×20 cm i 10-30×100 cm z wyciekami soków i początkami próchnicy. W koronie posusz ok. 30 % (gałęzie i konary).
18.
419
Platan klonolistny
Platanus × hispanica "Acerifolia"
ul. Chrobrego 15a(w podwórzu)
370
24,0
26,0
Drzewo zdrowe.
19.
420
mieszaniec Dębu szypułkowego i bezszypułkowego Quercus × rosacea
ul. Szosa Kisielińska koło os. Pomorskiego i obwodnicy miasta, na wysepce pomiędzy jezdniami
344
26,0
20,0
Od odziomka do wys. 0,7 m ubytek wgłębny leczony, szer. 20 cm, głęb. 10 cm, brzegi rany zabliźnione, od wys. 1,0-3,5 m rozległy ubytek wgłębny, szer. 30-60 cm, głęb. 10-20 cm, leczony, brzegi rany zabliźnione. Na wys. 2,0 m pień rozgałeziony na 3 równorzędne przewodniki, na wys. 3,5 m konary spięte klamrą stalową i drutem na śrubę rzymską, na wys 6,0 m drugie wiązanie, pręty stalowe na śruby rzymskie. W koronie posusz ok. 20 % (głównie gałęzie). Pień zabezpieczony dookoła metalowym płotkiem.
20.
421
Buk pospolity "Purpurea"Fagus sylvatica "Purpurea"
Park Piastowski
400
31,0
31,0
Od odziomka do wys. 1,5 m ślad po wyłamanym konarze szer. 1,0m, ubytek wgłębny głęb. 50 cm, 30 % ubytku drewna. Główny pień wielokrotnie rozgałeziony na kilka mniej więcej równorzędnych przewodników.
21.
422
Buk pospolity "Pendula" Fagus sylvatica "Pendula" (forma zbliżona)
Park Piastowski
469 (zrośnięcie 2 pni)
32,0
30,0
Pień na wys. 2,0 m rozwidolny na 2 nierównorzędne przewodniki, jeden na wys 2,5 m ponownie rozwidlony, boczny konar wyrastającyna wys. 0,7 m o obw. 200 cm. Przewodniki pochylone 10-20° z wielostronnymi krzywiznami. W pniu na wys. 0,5 m ubytek wgłębny szer. 25 cm, wys. 40 cm, gł. 40 cm. Korona zdrowa.
22.
423
Kasztan jadalny
Castanea sativa
ul. Kraljevska, skwer po południowej stronie bloku nr 32-50
346
14,0
13,0
Od odziomka do wys. 8,0 m ubytek wgłębny z odstającą korą, na dole na połowie obwodu pnia, wyżej na 1/3 obwodu, leczone, brzegi rany zabliźnione, silne wypróchnienie ok. 80 % ubytku zdrowego drewna. Na pniu ślady po usuniętych konarach, na wys. 3,0 m dziupla szer. 40 cm, dł. 60 cm, gł. 50 cm z silnym wypróchnieniem. Drzewo owocuje. Pień otoczony stalowym płotkiem.
23.
424
Lipa drobnolistna
Tilia cordata
ul. Piwna, przy garażach
413
22,0
24,0
Pień na wys. 2,5 m rozwidlony na 2 przewodniki, wyżej także porozwidlane, korona wieloprzewodnikowa, liczne ślady po usuniętych konarach średn. 20-50 cm, część z nich z próchnicą. Początki próchnicy w szyi korzeniowej, liczne odrośla. Drzewo rośnie u podstawy skarpy odziomek zabezpieczony murkiem oporowym.
24.
425
Bluszcz pospolity
Hedera helix
ul. Ciesielska 1
31, 32, 46
1,0×6,0
7,0
Na wszystkich pniach od odziomka do wys. 1,5 m liczne ubytki wgłębne z próchnicą - 10-60 % ubytku zdrowego drewna, ślady żerowania owadów, próchnica także w szyi korzeniowej. Korona zdrowa. Kwitnie i owocuje.
25.
426
Bluszcz pospolity
Hedera helix
ul. Strzelecka 13, na ścianie budynku
najgrubszy przewodnik ok. 13
1,0×7,0
6,0
Zdrowy, kwitnie i owocuje.
26.
429
Cypryśnik błotny
Taxodium distichum
ul. Mieszka I 2-4
(za budynkiem sklepu)
198
7,0
24,0
Drzewo zdrowe.
27.
429
Cypryśnik błotny
Taxodium distichum
ul. Mieszka I 2-4
(za budynkiem sklepu)
219
7,0
24,0
Drzewo zdrowe.
28.
430
Sosna żółta
Pinus ponderosa
ul. Kard. Wyszyńskiego 14 (na terenie PPH Carbo Holding sp. z o.o.)
193
8,0
23,0
Liczne chlorozy i nekrozy igieł - ok. 30 % ubytku aparatu asymilacyjnego, wytwarza szyszki.
29.
431
Kasztan jadalny
Castanea sativa
al. Niepodległości (zieleniec pomiędzy
nr 29 i 31)
139
11,0
23,0
Pień pochylony ok. 15°, niewielka wielostronna krzywizna na całej długości przewodnika. W koronie posusz ok. 10 % (gałęzie).
30.
432
Kasztan jadalny
Castanea sativa
al. Niepodległości 29(na drugim podwórzu w głębi za przedszkolem nr 3 - za budynkiem
nr 25)
186
11,0
13,0
Pień pochylony ok. 20°. Na wys. 0,6-2, 5m ubytek wgłębny - pęknięcie pnia na wylot, ślady leczenia, ok. 80% ubytku zdrowego drewna. Ryzyko złamania pnia. W koronie posusz ok. 10 % i ślady po usuniętych konarach - razem ok. 20 % ubytku pierwotnej korony. Korona asymetryczna.
31.
433
Kasztan jadalny
Castanea sativa
ul. Aliny, zieleniec przy kościele
174
16,0
17,0
Niewielka wielostronna krzywizna w dolnej części pnia.
32.
433
Kasztan jadalny
Castanea sativa
ul. Aliny, zieleniec przy kościele
227
11,0
16,0
Na pniu od wys. 0,6-1,4m ubytek wgłębny szer. 10cm, głęb. 5-10cm z próchnicą, śaldy żerowania owadów. Pień w dolnej części lekko zgrubiały, pochylony ok. 10° w kierunku przeciwnym do kościoła, ślady po usuniętych konarach śred. 20-40cm, brzegi ran zabliźnione, początki próchnicy.
33.
517
Kasztan jadalny
Castanea sativa
Las komunalny na zachód od
ul. Zachodniej (za zabudowaniami przy
ul. Unii Europejskiej)
241
16,0
20,0
Liczne odrosty z szyi korzeniowej. Na pniu liczne ślady po usuniętych konarach śred. 10-30cm, brzegi ran zabliźniają się. Korona zdrowa, drzewo owocuje.
34.
518
Dąb szypułkowy
Quercus robur
zieleniec pomiędzy
ul. K. Wielkiego
i al. Niepodległości, (przy budynku
al. Niepodległości 24)
405
26,0
25,0
W koronie posusz ok. 10% (gałęzie) oraz liczne ślady po usuniętych i skróconych konarach średn. 10-40cm częściowo z próchnicą - razem ok. 50% ubytku pierwotnej korony, na konarach owocniki grzybów.
35.
519
Lipa długogonkowa
Tilia tomentosa "Pendula" (= T. petiolaris)
Park Piastowski
331 na wys. 140 cm,92 wyrastający na wys. 60 cm
26,0
24,0
Główny pień rozwidlony na wys. 2,0 m na 2 nierównorzędne przewodniki, na wys. 4m spięte wiązaniem stalowym, wiązanie na grubszym pniu wrasta się, na cieńszym rozluźnione, pęknięta śruba nie pełni swojej roli, w rozwidleniu pni rozszczepienie, ślady dawnego zabezpieczenia przed zaciekami. Od wys. 0,7-1,4 m ubytek wgłębny, ślad po wyłamanym konarze szer. 50 cm, wewnątrz wypróchnienie gł. 60 cm, 70 % ubytku zdrowego drewna. W szyi korzeniowej liczne początki próchnicy. Korona zdrowa.
36.
520
Grab pospolity
Carpinus betulus
al. Niepodległości 28 (na podwórzu)
232, 203(na wys.
110 cm), 216
25,0
25,0
Zrośnięty z 3 pni, prawdopodobnie pozostałość po starym przerośniętym żywopłocie, na pniu o obw. 232 cm od odziomka do wys. 1,3 m pęknięcie boczne wgłębne szer. 7 cm, głęb. 8 cm, próchnicy brak, brzegi rany zabliźnione, pnie o obw. 232 i 203 cm zrośnięte za pomocą łącznika, grunt wokół drzewa silnie udeptywany.
37.
592
Cis pospolity
Taxus baccata
Plac Kolejarza
103, 121
12,0
16,0
Forma drzewiasta. Osobnik żeński. W koronie posusz ok. 10 % (gałęzie).
38.
780
Modrzew europejski
Larix decidua
Las komunalny (oddz. 19i) pomiędzy ul. Szosa Kisielińska, os. Raculka
i os. Pomorskim.Aleja 39 drzew biegnąca prostopadle do
ul. Przyleśnej.
Dane dotyczące poszczególnych drzew:
 
 
 
 
159
8,0
ok. 22,0
Drzewo zdrowe.
 
 
 
 
129
6,0
ok. 22,0
Drzewo zdrowe.
 
 
 
 
149
9,0
ok. 22,0
Drzewo zdrowe.
 
 
 
 
156
10,0
ok. 22,0
Pień pochylony w dolnej części ok. 30° w kierunku osiedla wsch., w górze powraca do pionu, od odziomka do wys. 0,7 m powierzchniowe uszkodzenie na połowie obwodu pnia, zarośnięty świeżą tkanką korową, bryła korzeniowa lekko wyniesiona po stronie przeciwnej do wychylenia. Istnieje możliwość wykrotu.
 
 
 
 
163
10,0
ok. 22,0
Pień pochylony w dolnej części ok. 30° w kierunku osiedla wsch., w górze nie powraca do pionu, po stronie przeciwnej do wychylenia, od odziomka do wys. 1,6 m powierzchniowe uszkodzenie kory na połowie obwodu pnia, zdarcie wierzchniej warstwy korowiny, ślady po zabliźnionych uszkodzeniach powierzchniowych. Istnieje możliwość wykrotu.
 
 
 
 
207
12,0
ok. 22,0
Pień pochylony dolnej części 10° w strone osiedla wsch., w górze powraca do pionu, po stronie przeciwległej do pochylenia, od odziomka do wys. 0,7 m powierzchniowe uszkodzenie na połowie obwodu pnia, zarośnięty świeżą tkanką korową, drobne ślady żerowania owadów.
 
 
 
 
163
10,0
ok. 22,0
Pień łukowato wygięty w stronę zach.. Po stronie wygięcia od odziomka do wys. 0,7 m powierzchniowe uszkodzenie na połowie obwodu pnia, zarośnięty świeżą tkanką korową, po drugiej stronie od wys. 0,4-1,4 m ubytek powierzchniowy świeży, z odsłonięciem drewna, szer. 30 cm, brzegi rany zabliźniają się kalusem, rana silnie żywicuje.
 
 
 
 
180
10,0
ok. 22,0
Pień z niewielką wielostronną krzywizną na całej długości.
 
 
 
 
170
10,0
ok. 22,0
Pień nieznacznie łukowato wygięty w strone zach..
 
 
 
 
220
12,0
ok. 22,0
Pień pochylony dolnej części 20° w stronę osiedla wsch., po przeciwnej stronie od odziomka do wys. 1,3 m ubytek powierzchniowy na 1/3 obwodu pnia, świeżo zabliźniony korą.
 
 
 
 
189
10,0
ok. 22,0
Niewielka łukowata krzywizna w stronę zach..
 
 
 
 
207
12,0
ok. 22,0
Drzewo zdrowe.
 
 
 
 
192
12,0
ok. 22,0
Pień z niewielką wielostronną krzywizną na całej długości.
 
 
 
 
162
10,0
ok. 22,0
Pień pochylony ok. 20° w stronę wsch., od odziomka do 1,5 m ubytek powierzchniowy na połowie obwodu pnia, świeżo zabliźniony korą.
 
 
 
 
129
9,0
ok. 22,0
Pień pochylony ok. 10° w stronę wsch..
 
 
 
 
211
13,0
ok. 22,0
Pień z niewielką wielostronną krzywizną na całej długości.
 
 
 
 
162
10,0
ok. 22,0
Drzewo zdrowe.. Niewielka wielostronna krzywizna na całej długości pnia.
 
 
 
 
211
12,0
ok. 22,0
Na pniu od strony ścieżki od odzimka do wys. 0,8m ubytek powierzchniowy na połowie obwodu pnia zarośnięty świeżą korą.
 
 
 
 
147
8,0
ok. 22,0
Niewielka łukowata krzywiza w górnej części pnia w stronę zach..
 
 
 
 
180
9,0
ok. 22,0
Od strony zach. od odziomka do wys. 1,0 m ubytek powierzchniowy na połowie obwodu pnia zabliźniony świeżą korą.
 
 
 
 
176
10,0
ok. 22,0
Drzewo zdrowe.
 
 
 
 
153
10,0
ok. 22,0
Od strony zach. od odziomka do wys. 1,0 m ubytek powierzchniowy na połowie obwodu pnia zabliźniony świeżą korą.
 
 
 
 
107
5,0
ok. 22,0
W dolnej części pnia ubytek wgłębny z wysypującym się próchnem na wys. 0,2 m, śred. 10 cm, gł. 20 cm. Pień 10° pochylony w stronę zach..
 
 
 
 
177
14,0
ok. 22,0
Drzewo zdrowe.
 
 
 
 
125
6,0
ok. 22,0
Pień z niewielką łukowatą krzywizną w stronę zach..
 
 
 
 
155
10,0
ok. 22,0
Drzewo zdrowe.
 
 
 
 
147
10,0
ok. 22,0
Od odziomka do wys. 0,5 m zabliźniony ubytek powierzchniowy na ok. 1/3 obwodu pnia.
 
 
 
 
141
11,0
ok. 22,0
Drzewo zdrowe.
 
 
 
 
195
15,0
ok. 22,0
Drzewo zdrowe.
 
 
 
 
144
8,0
ok. 22,0
Pień pochylony 10° w stronę wsch., z niewielką wielostronną krzywizną na całej długości, po skosie od ścieżki i zach. uszkodzenie powierzchniowe od odziomka do wys. 1,1 m na połowie obwodu pnia, zabliźnione świeżą korą.
 
 
 
 
168
8,0
ok. 22,0
Pień w górnej części pochylony ok. 20° w stronę Raculki, w dolnej części uszkodzenie mechaniczne od odziomka do wys. 0,5 m na 1/4 obwodu pnia, zabliźnione świeżą korą.
 
 
 
 
235
12,0
ok. 22,0
Od strony zach. od odziomka do wys. 1,0m ubytek powierzchniowy na 1/3 obwodu pnia zabliźniony świeżą korą.
 
 
 
 
186
11,0
ok. 22,0
Pień pochylony 20° w stronę Raculki, od strony ścieżki od odziomka do wys. 0,7 m ubytek powierzchniowy na 1/4 obwodu pnia, zabliźniony świeżą korą.
 
 
 
 
192
11,0
ok. 22,0
Drzewo zdrowe.
 
 
 
 
192
12,0
ok. 22,0
Po skosie od strony ścieżki i zach. od odziomka do wys. 0,8 m ubytek powierzchniowy na 1/3 obwodu pnia, zabliźniony świeżą korą.
 
 
 
 
211 (na wys. 65 cm)
-
ok. 22,0
Wykrot, pozostał tylko pniak.
 
 
 
 
191
10,0
ok. 22,0
Pień pochylony 10° w stronę Raculki, od odzimka do wys. 2,0m ubytek powierzchniowy na połowie obwodu pnia zabliźniony świeżą korą.
 
 
 
 
211
13,0
ok. 22,0
Pień z wybrzuszonym łukiem w stronę wsch., w dolnej części pochylony ok. 15°, podniesiona bryła korzeniowa po przeciwnej stronie. Od odziomka do wys. 0,8m ubytek wgłębny szer. 5 cm i gł. 5-10 cm z próchnicą, szczególnie w szyi korzeniowej, ze śladami żerowania owadów, od odziomka do wys. 1,6 m ubytek powierzchniowy na 1/3 obwodu pnia zabliźniony świeżą korą (ubytki po skosie od ścieżki i zach.).
 
 
 
 
154
10,0
ok. 22,0
Drzewo zdrowe.
39.
781
Buk pospolity
Fagus sylvatica
Las komunalny (oddz. 30a) na zach. od Amfiteatru
388 (3 pnie zrośnięte),124
25,0
21,0
Drzewo zdrowe.
40.
782
Jesion wyniosły Fraxinus excelsior
al. Niepodległości 19 (przed budynkiem BWA)
290
21,0
28,0
Na wys. 5-6,5 m ślad po wyłamanym konarze szer. 30cm, leczony, początki próchnicy. W koronie ślady po usuniętych konarach średn. 20-30cm - ok. 15% ubytku pierwotnej korony.
41.
783
Grab pospolity
Carpinus betulus
Park Sowińskiego
195,148,238
19,0×24,0
20,0
Szyja korzeniowa wyniesiona ponad poziom terenu, korzenie przy pniu odsłonięte. Na pniu o obw. 238 cm liczne ubytki powierzchniowe, przechodzące we wgłębne, ślady po usuniętych konarach. Korona zdrowa.

Piotr Reda
Akademia Rolnicza we Wrocławiu - Arboretum - Ośrodek Badań Dendrologicznych

LITERATURA

Czerwieniec M., Lewińska J. 1996. Zieleń w mieście. Instytut Gospodarki Przestrzennej i Komunalnej, Warszawa.

Drapella-Hermansdorfer A. 2001. Miasto jak ogród. W: Architektura Krajobrazu. Akademia Rolnicza we Wrocławiu, Nr 1/2001, s. 22-32.

Główny Urząd Statystyczny, Bank Danych Regionalnych - serwis internetowy: www.stat.gov.pl, dane za rok 2004.

Gruhl K. 1936. Die Naturdenkmale des Kreises Grunberg in Schlesien. Grunberger Blatter, Heft 62, Dec.: 16-48.

Jerzak L. 1998. Pomniki przyrody w przedwojennej Zielonej Górze. W: Studia Zielonogórskie 4: 47-55.

Jerzak L., Reda P., Dzwonkowski T., Bujkiewicz Z. 1998. Zielona Góra: pomniki przyrody dawniej i dziś. Maszynopis, opracowanie wykonane na zlecenie Urzędu Miasta w Zielonej Górze. LOP, Zielona Góra.

Jerzak L. Reda P., Wolski K. 2000. Studium zieleni dla potrzeb rewitalizacji Starego Miasta w Zielonej Górze. Maszynopis, opracowanie wykonane na zlecenie Urzędu Miasta w Zielonej Górze. LOP, Zielona Góra.

Kaftan J. 1995. System przyrodniczy miasta. Materiały z konferencji Ekologiczny system miejskich terenów zieleni i krajobrazu. Urząd Miasta Łodzi, s. 5-18.

Orzeszek-Gajewska B. 1984. Kształtowanie terenów zieleni w miastach. Instytut Urbanistyki i Planowania Przestrzennego Politechniki Warszawskiej, Państwowe Wyd. Naukowe, Warszawa.

Pokorski J., Siwiec A. 1998. Kształtowanie terenów zieleni, Wyd. Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa.

Reda P., Jerzak L. 1998. Wstępna koncepcja rewaloryzacji dawnego Ogrodu Botanicznego w Zielonej Górze, Maszynopis, opracowanie wykonane na zlecenie Urzędu Miasta w Zielonej Górze. LOP, Zielona Góra.

Reda P., Stefańczyk A., Jerzak L., Wijas P., Wolski K. 1999. Dawny Ogród Botaniczny. Projekt rewaoryzacji. Maszynopis, opracowanie wykonane na zlecenie Urzędu Miasta w Zielonej Górze. LOP, Zielona Góra.

Siewniak M., Mitkowska A. 1998. Tezaurus sztuki ogrodowej. Oficyna Wyd. "Rytm", Warszawa.

3.2. Lasy Zielonej Góry

Wszystkie lasy w Polsce niezależnie od formy własności, podlegają Ustawie o lasach z dnia 28 września 1991 r. (z późniejszymi zmianami).

Art. 3. Lasem w rozumieniu ustawy jest grunt:

1) o zwartej powierzchni co najmniej 0,10 ha, pokryty roślinnością leśną (uprawami leśnymi) - drzewami i krzewami oraz runem leśnym - lub przejściowo jej pozbawiony (np. zrąb - przyp. autora):

a) przeznaczony do produkcji leśnej lub,

b) stanowiący rezerwat przyrody lub wchodzący w skład parku narodowego albo,

c) wpisany do rejestru zabytków,

2) związany z gospodarką leśną, zajęty pod wykorzystywane dla potrzeb gospodarki leśnej: budynki i budowle, urządzenia melioracji wodnych, linie podziału przestrzennego lasu, drogi leśne, tereny pod liniami energetycznymi, szkółki leśne, miejsca składowania drewna, a także wykorzystywany na parkingi leśne i urządzenia turystyczne.

Czyli w rozumieniu ustawy lasem jest również droga leśna, parking czy też budynek leśniczówki. Lasy w rozumieniu potocznym, jako grunty z roślinnością drzewiastą (drzewostany) zalicza się do gruntów leśnych zalesionych.

Lasy w granicach miasta Zielona Góra

Lasy leżące w granicach miasta stanowią fragment rozległych Borów Zielonogórskich łączących się od południa z Borami Dolnośląskimi, a od północy - przez Odrę z Puszczą Rzepińską. Lasy porastają wzgórza, które układają się kilkoma łańcuchami i noszą nazwę Wzgórz Zielonogórskich, osiągając kulminację w pobliżu granicy miasta (Góra Wilkanowska koło Zielonej Góry - 221 m n.p.m.).

Zbiornik wodny przy osiedlu Cegielnia

Ukształtowanie powierzchni terenu jest również urozmaicone - występują tereny równinne jak i mocno urozmaicone (faliste i pagórkowate), szczególnie w pobliżu tzw. Góry Tatrzańskiej.

Omawiany obszar znajduje się w obrębie Wału Zielonogórskiego i był miejscem postoju lodowca w maksymalnym jego zasięgu w fazie leszczyńskiej zlodowacenia wiślańskiego. Dominującymi utworami geologicznymi są piaski wodnolodowcowe sandrów, piaski zwałowe (lodowcowe) i gliny zwałowe.

Zielonogórskie lasy charakteryzują się małą ilością cieków wodnych, jedynie w niewielkich fragmentach znajdują się źródliska tworzące strumyki, a w kilku miejscach, w zagłębieniach terenowych znajdują się zbiorniki wody o łacznej powierzchni 0,57 ha. Wody odprowadzane są z części północnej do Zimnego Potoku, natomiast z części południowej do Śląskiej Ochli.

Większość kompleksów leśnych w granicach miasta łączy się z dużymi kompleksami borów na terenie Nadleśnictw Przytok i Zielona Góra. Lasy te ze względu na stosunkowo niewielkie zróżnicowanie siedlisk i składów gatunkowych drzewostanów - mają na ogół przeciętne walory przyrodnicze, ale niezwykle ważna jest ich rola krajobrazowa, klimatyczna i rekreacyjno - wypoczynkowa dla liczącej ok. 115 tys. mieszkańców Zielonej Góry.

Lasy znajdujące się w granicach administracyjnych miasta mają specyficzną strukturę własnościową gdyż składają się na nie lasy w zarządzie Administracji Lasów Państwowych (Nadleśnictwa Zielona Góra i Przytok), lasy komunalne oraz w niewielkim udziale lasy prywatne (rys. 3-3.).

Rys. 3-3. Rozmieszczenie lasów w granicach miasta Zielona Góra

W granicach miasta znajduje się obecnie 2 741 ha lasów, które pod względem własności dzielą się następująco:

Lasy państwowe to lasy należące do Skarbu Państwa w zarządzie Nadleśnictwa Zielona Góra, które posiada w mieście 603 ha lasów oraz Nadleśnictwa Przytok, posiadającego w obrębie granic administracyjnych Zielonej Góry 1 412 ha lasów.

Lesistość miasta Zielona Góra wynosi 46%, przy średniej lesistości woj. lubuskiego 50,1% i Polski 28,3%. Na jednego mieszkańca miasta przypada 2,38 ara lasu.

Tabela 3.2. Wybrane cechy taksacyjne drzewostanów lasów w granicach miasta (lasy komunalne, lasy Nadleśnictwa Zielona Góra i Przytok na tle jednostek administracyjnych)

Jednostka
(stan na)
Średni wiek
(lat)
Przeciętna zasobność
(m3/ha)
Udział % siedlisk borowych
Udział % gat. iglastych
Lasy komunalne
(01.01.2005)
84 269 76,2 79,4
Nadleśnictwo Przytok
(01.01.2001)
60 193 77,6 83,5
Nadleśnictwo Zielona Góra (01.01.2001)
56 176 89,0 90,8
RDLP Zielona Góra
(01.01.2003)
54 188 83,7 89,3
Lasy Państwowe
(01.01.2003)
59 220 52,6 76,8

Udział procentowy zajmowany przez gatunki drzew budujących drzewostany przedstawia się następująco:

Historia Lasów Komunalnych

Pierwsza wzmianka o lasach miejskich Zielonej Góry pochodzi z roku 1429 roku kiedy książę Henryk IX sprzedał tzw. Las Odrzański, położony na północ od Krępy, miastu Zielona Góra. Jest to jedna z najstarszych wzmianek pisanych dotyczących lasów miejskich na środkowym Nadodrzu. Niewiele obiektów leśnych może poszczycić się tak odległą, udokumentowaną historią.

W II połowie XIX wieku Zielonogórski Las Odrzański (niem. Grunberger Oderwald) stał się modnym zapleczem rekreacyjnym Zielonej Góry. Poprzecinany rowami, kanałami, ścieżkami, z alejami wiekowych drzew, był najpopularniejszym miejscem wypoczynku ówczesnych mieszkańców Zielonej Góry. Organizowano tu festyny i zabawy wypoczywając na łonie natury. Odbywały się tutaj także uroczystości z okazji różnych świąt narodowych. Istniały tu również dwie restauracje - karczmy: pierwsza - przy brukowanej drodze Krępa - Odra, druga - nad Zimnym Potokiem w pobliżu Małej Krępy. W roku 1945 restauracje zostały spalone.

Mieszkańcy Zielonej Góry darzyli ten zakątek wielkim sentymentem. Kiedy w 1929 roku nastała rocznica 500-lecia nadania tego lasu miastu Zielona Góra, w dniach 22 i 23 czerwca 1929 r. odbyła się wielka uroczystość upamiętniająca to wydarzenie. Ustawiono kamienny obelisk, który umieszczono pod ogromnym dębem, w pobliżu istniejącej karczmy oraz napisano pieśń pochwalną na tę okoliczność. Po wojnie pomnik ten został zakopany w ziemi i należałoby podjąć działania żeby wykopać ten kamień i wyeksponować go, jako zabytek historyczny pod tym samym drzewem. Obiekt ten, nie należy już do miasta, jednak stanowi miejsce niezwykle cennne przyrodniczo [Maciantowicz 2005].

Przed wojną powierzchnia lasów miejskich wynosiła ok. 2500 ha. Po wyzwoleniu lasy te weszły w skład ówczesnego Nadleśnictwa Wilkanowo i do 1946 r. miasto nie posiadało swoich lasów. W 1946 r. przekazano na rzecz miasta niewielką powierzchnię, która wynosiła zaledwie 75 ha. Były to dawne lasy miejskie oraz pewne powierzchnie słabych gruntów przeznaczone pod zalesienia (obecnie częściowo oddziały: 22-24, 31).

W roku 1959 został sporządzony pierwszy po wojnie plan urządzenia lasów komunalnych miasta Zielonej Góry. Ogólna powierzchnia lasów komunalnych wynosiła wtedy 108,69 ha, w tym powierzchnia leśna - 101,91 ha. W okresie od 1968 r. do 1973 r. w powierzchni lasów komunalnych zaistniały duże zmiany. Z Nadleśnictwa Ochla przejęto 503,30 ha i z Nadleśnictwactwa Przytok lasy o pow. 40,45 ha.

W wyniku szybkiego rozwoju miasta i przemysłu wyłączono część lasów pod cmentarz komunalny oraz pod budownictwo, o łącznej powierzchni 7,27 ha. Ponadto przyjęto z Państwowego Funduszu Ziemi grunty rolne i leśne o powierzchni 20,92 ha. Według stanu na 1.01.1974 r. powierzchnia lasów miejskich wynosiła 726,09 ha. W tym okresie powstały duże szkody w drzewostanach w postaci wywrotów i złomów. W połowie lat 80-tych tak jak i w całej Polsce wystąpiła tutaj gradacja brudnicy mniszki.

W okresie tym zwiększyły się szkody wyrządzane przez ludzi. Oprócz licznych pożarów powodowanych nieostrożnością ludzi przebywających w lesie, na dużą skalę notowano niszczenie urządzeń rekreacyjno - wypoczynkowych. Bardzo częstym zjawiskiem stało się niszczenie budek lęgowych, wywożenie gruzu i śmieci do lasu oraz zaśmiecanie terenu.

Wg stanu na 1.01.1985 r. ogólna powierzchnia lasów komunalnych wynosiła 695,13 ha. W okresie tym z uwagi na silną presję społeczną i podjęte w związku z tym decyzje byłego Urzędu Wojewódzkiego w Zielonej Górze, nie prowadzono użytkowania rębnego, zaplanowanego na powierzchni 6,95 ha. W omawianym okresie zarejestrowano 75 pożarów, co daje średnio 8 pożarów rocznie. W dwóch przypadkach, w byłych oddziałach 17b i 21f zaszła konieczność wylesień i odnowienia powierzchni.

W grudniu 2003 r. bezpośredni zarząd nad lasami komunalnymi przekazany został z Zakładu Lasów Komunalnych PEDIZ Sp. z o.o. do Zakładu Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej. W tym czasie zaginęła większość dokumentacji sprawozdawczej.

W latach 2001 - 2003 w drodze zamiany Urząd Miasta w Zielonej Górze przejął z Nadleśnictw Przytok i Zielona Góra 130 ha gruntów o różnej kategorii użytkowania, w tym ok. 95 ha lasów, oddając w zamian 178 ha lasów. Spowodowało to bardzo duże zmiany w układzie przestrzennym lasów komunalnych. Obecnie lasy miejskie zajmują powierzchnię 612 ha.

Walory przyrodnicze lasów Zielonej Góry

Lasy w granicach miasta to głównie ubogie bory sosnowe. Niewątpliwym walorem lasów komunalnych jest znacznie większy udział drzewostanów starszych niż w lasach gospodarczych. Starsze drzewostany odznaczają się dużym udziałem drzew dziuplastych. Najcenniejsze przyrodniczo fragmenty lasów to nieliczne łęgi przystrumykowe.

Na terenie lasów komunalnych wyróżnić można następujące zespoły roślinne:

  1. suboceaniczny bór świeży Leucobryo - Pinetum,
  2. acidofilny bór mieszany Pino - Quercetum petrae,
  3. acidofilna dąbrowa Calamagrosti - Quercetum petrae = Pino - Quercetum.

Największą powierzchnię z wymienionych zespołów zajmuje Leucobryo - Pinetum. W zachodniej części miasta znajdują się dobrze zachowane fragmenty dąbrów [Ratyńska 1983]. Dużą powierzchnię zajmują tzw. leśne zbiorowiska zastępcze, m.in. Pinus - Pleurosium, Pinus - Rubus i Pinus Frangulae. Inne zbiorowiska leśne jak: łęg jesionowo - olszowy i grądy występują na niewielkich powierzchniach, głównie w obniżeniach terenowych.

Spośród rzadkich i chronionych gatunków roślin spotykanych wśród tutejszych lasów dominują gatunki borowe: widłak jałowcowaty Lycopodium annotinum, pomocnik baldaszkowy Chimaphila umbellata oraz gruszyczka zielonawa Pyrola chlorantha. W pobliżu zabudowań, w miejscu starych cmentarzy i osad można spotkać gatunki będące "uciekinierami" z uprawy, jak bluszcz pospolity Hedera helix.

Ciekawostką lasów Zielonej Góry jest występowanie kasztana jadalnego (nie mylić z kwitnącym podczas matur kasztanowcem białym). To ciepłolubne drzewo bardzo dobrze zaaklimatyzowało się zarówno w samej Zielonej Górze, jak i w otaczających miasto lasach. Duże skupiska kasztana znajdują się w lesie przy ulicy Kraljewskiej oraz w pobliżu osiedla Cegielnia. Stare okazy kasztanów jadalnych można spotkać w miejskich parkach i zieleńcach, a sześć okazałych drzew uznano za pomniki przyrody.

Wśród miejskich lasów spotkać można również inne gatunki obcego pochodzenia jak: dąb czerwony, platan klonolistny, daglezję, orzech włoski, klon jesionolistny, sosnę smołową, sosnę wejmutkę, sosnę Banksa, robinię akacjową i czeremchę amerykańską. Gatunki te najczęściej występują pojedynczo lub w niewielkich grupach. Jedynie robinia akacjowa, nazywana również grochodrzewem lub potocznie akacją, tworzy lite drzewostany na znacznej powierzchni - ponad 135 ha. Gatunek ten dotarł do Europy z Ameryki Północnej i dobrze się zaaklimatyzował zwłaszcza w zachodniej Polsce.

I o ile generalnie pojawianie się gatunków obcych w lasach jest zjawiskiem niepożądanym - mówimy o formie degradacji ekosystemów leśnych określanej jako neofityzacja - o tyle w lasach miejskich ich występowanie może mieć walor estetyczny. Wpływa to bowiem na wzrost atrakcyjności krajobrazowej, a tym samym zwiększa ich atrakcyjność turystyczno - wypoczynkową.

W sprawach związanych z lasami należy kontaktować się bezpośrednio z zarządzającymi lasami:

Urząd Miasta
ul. Podgórna 22, 65-424 Zielona Góra,
tel. 45 64 100, e-mail UrzadMiasta@um.zielona-gora.pl

Nadleśnictwo Przytok
ul. Kazimierza Wielkiego 24A, 65-950 Zielona Góra,
tel. 3254451, 3255080, e-mail Nadl.Przytok@zielonagora.lasy.gov.pl

Nadleśnictwo Zielona Góra
Wilkanowo, Przysiółek Rybno 31, 65-950 Zielona Góra,
tel. 3265352, e-mail Nadl.ZielonaGora@zielonagora.lasy.gov.pl

Marek Maciantowicz
Regionalna Dyrekcja Lasów Państwowych w Zielonej Górze

LITERATURA

1. MACIANTOWICZ M. 2005. Zielonogórski Las Odrzański. Wędrujemy 1 (2): 95-97.

2. RATYŃSKA H. 1983. Lasy dębowo-grabowe na wschodnim skraju Zielonej Góry. Bad. fizjograf. nad Polską Zach. 34: 193-197.

3. UPROSZCZONY PLAN URZĄDZENIA LASU NA OKRES OD 01.01.2005 R. DO 31.12.2014 R., LASY KOMUNALNE M. ZIELONA GÓRA WOJ. LUBUSKIE. 2005. Biuro Usług "Leśnik", Maszynopis, Urząd Miasta Zielona Góra.

3.3. Fauna Zielonej Góry

Rozwój środowiska zurbanizowanego udostępnił niektórym zwierzętom nową niszę ekologiczną z korzystnymi warunkami do życia. Człowiek w ciągu ostatnich kilkuset lat szybko tworzył nowe osiedla. Przykładowo w 1700 roku było na świecie tylko 14 wielkich miast liczących powyżej 200 tysięcy mieszkańców (wszystkie w Europie). W roku 2000 istniało już 171 takich miast rozmieszczonych na pięciu kontynentach (dane United Nations). Połowa ludności świata mieszka w miastach i odsetek ten będzie gwałtownie rósł. Te gatunki zwierząt, które przełamały w sobie lęk przed człowiekiem, zasiedlają szybko miasta i ich liczebność dynamicznie wzrasta. Stają się one uciążliwe dla ludzi, jak np. stada gołębi, kawek, kolonie gawronów w miastach. Aby uniemożliwić sukces tylko wybranym gatunkom zwierząt, należy przekształcać miasta w bardziej bogate w środowiska (zieleń wysoka i niska, korytarze przewietrzające, zbiorniki). Wraz ze wzrostem liczby gatunków spadnie liczebność tych kilku, najbardziej uciążliwych.

Zielona Góra jest miastem otoczonym lasem i mającym w swych granicach administracyjnych lasy. Wpływa to na dość wysoką bioróżnorodność. Okazuje się jednak, że fauna naszego miasta, mimo swej obfitości, jest słabo rozpoznana. W okresie przed 1945 roku do najważniejszych prac należało opracowanie Kurta Gruhl'a (1929) dotyczące przyrody powiatu zielonogórskiego oraz miasta.

Po drugiej wojnie światowej ukazało się zaledwie kilkanaście prac z tego zakresu. Uwagę poświęcono tylko niektórym gatunkom: pająkowi tygrzykowi paskowanemu, jelonkowi rogaczowi, sroce, kawce, jaskółce oknówce, sikorom (patrz wykaz literatury). Prowadzone są badania nad płazami, ptakami i ssakami miasta (B. Najbar, Uniwersytet Zielonogórski). Środowisko przyrodnicze miasta jest zbyt mocno ujednolicone, bowiem w okresie budowy nowych osiedli i infrastruktury "zniknęło" wiele miejsc bytowania zwierząt. Na obecnych osiedlach Piastowskim i Przyjaźni istniały płytkie stawki na podmokłych łąkach graniczących z ogródkami działkowymi i okolicznymi lasami. Podobny los spotkał stawy koło browaru, przy amfiteatrze, koło b. Politechniki oraz glinianki położone na północny zachód od ulicy Wyczółkowskiego. Przerwane zostały także korytarze przewietrzające, którymi kiedyś mogły przemieszczać się zwierzęta (np. ptaki śpiewające, motyle) do centrum miasta.

Poniżej przedstawiono najbardziej "widoczne" zwierzęta w mieście (płazy, gady, ptaki i ssaki), o których zebrano większą liczbę danych.

PŁAZY i GADY

Płazy (Amphibia)

O ile jeszcze stosunkowo niedawno w granicach administracyjnych Zielonej Góry regularnie odnotowywano obecność 14 gatunków płazów, to w pierwszych latach XXI w. stwierdzono występowanie zaledwie 11 z nich. Są nimi: traszka zwyczajna Triturus vulgaris (L.), traszka grzebieniasta T. cristatus (Laur.), traszka górska T. alpestris (Laur.), grzebiuszka ziemna Pelobates fuscus (Laur.), ropucha szara Bufo bufo (L.), ropucha zielona B. calamita (Laur.), żaba trawna Rana temporaria L., żaba moczarowa R. arvalis Nilsson, żaba wodna R. kl. esculenta L., żaba jeziorkowa R. lessonae Camerano i żaba śmieszka R. ridibunda Pallas.

Najczęściej spotykanym gatunkiem jest tu ropucha szara, która poza obszarami charakteryzującymi się wieloletnią zwartą zabudową, zasiedla niemal wszystkie peryferyczne rejony miasta. Prowadzi ona umiarkowanie wędrowny tryb życia, dlatego pojedyncze, szczególnie stare osobniki spotykane są niekiedy także na obrzeżach dużych osiedli mieszkaniowych. Dotyczy to zwłaszcza tych osiedli (np. Piastowskie, Przyjaźni, Wazów), wśród których istnieją lub do niedawna były obecne niewielkie zbiorniki wodne, czy małe fragmenty terenów podmokłych, wśród których płazy te egzystowały od wieków. Obecnie ropucha szara jest szczególnie liczna w świetlistych lasach, wśród nieużytków, na terenach podmokłych i umiarkowanie wilgotnych. W okresie rozrodu ropuchy podejmują wędrówki w kierunku najbliższego zbiornika wodnego częstokroć przekraczając ruchliwe szosy i wówczas giną pod kołami samochodów. Do odcinków zielonogórskich szos, gdzie rokrocznie ginie w ten sposób wieleset osobników należy rejon miejskiego kąpieliska w Ochli. Z tego też względu istnieje potrzeba podjęcia działań zmniejszających rozmiary tego problemu.

Podobny tryb życia prowadzi pokrewny gatunek - ropucha zielona, która choć spotykana w różnych, zazwyczaj peryferycznych rejon Zielonej Góry, jest jednak nieporównywalnie rzadsza od gatunku wyżej opisanego.

Spośród innych gatunków płazów bezogonowych, żaby: trawna, moczarowa i grzebiuszka ziemna są spotykane głównie w okresie wczesnowiosennym na terenie miasta w strefie litoralnej niewielkich zbiorników wodnych, przeciwpożarowych, wzdłuż cieków Gęśnik i Dłubnia, a zwłaszcza Pustelnik i w ich najbliższym otoczeniu. Są to jednak gatunki ginące (zwłaszcza dotyczy to żaby moczarowej) i z roku na rok obserwuje się zmniejszanie ich liczebności.

Żaby: wodne, jeziorkowe i śmieszki są ciepłolubne i przez cały rok związane ze środowiskiem wodnym. Dwa pierwsze gatunki spotykane są w większości naturalnych i sztucznie utworzonych zbiorników wodnych Zielonej Góry, zaś żaba śmieszka zasiedla tylko jeden ze stawów śródleśnych zlokalizowanych w rejonie Campusu A Uniwersytetu Zielonogórskiego, gdzie prawdopodobnie przed kilkoma laty została introdukowana.

Traszki należą w Zielonej Górze do gatunków w najwyższym stopniu zagrożonych wyginięciem. Niegdyś pospolite, dziś w wyniku szybko postępującej degradacji ich naturalnych siedlisk jakimi są niewielkie, zarastające zbiorniki wodne i ich otoczenie, znacząco zmniejszyły liczebności populacji, co szczególnie dotyczy traszki górskiej i wpisanej do "Polskiej czerwonej księgi zwierząt" traszki grzebieniastej. Jeszcze stosunkowo regularnie przedstawicieli tych gatunków można zaobserwować w południowo-zachodniej części miasta, w rejonie zbiorników położonych przy ogródkach działkowych "Leśna Polana".

Wszystkie gatunki płazów w Zielonej Górze rokrocznie ponoszą dotkliwe straty wpływające na liczebność ich poszczególnych populacji. Za główne przyczyny tego stanu rzeczy należy uznać zasypywanie drobnych zbiorników wodnych, ich zaśmiecanie i zanieczyszczanie, śmiertelność na drogach i zabijanie przez ludzi.

Gady (Reptilia)

W granicach administracyjnych Zielonej Góry w latach 2003-2005 stwierdzono występowanie 4 autochtonicznych gatunków gadów tj.: padalca zwyczajnego Anguis fragilis L., jaszczurkę zwinkę Lacerta agilis L., jaszczurkę żyworodną L. (Zootoca) vivipara Jacquin i zaskrońca zwyczajnego Natrix natrix (L.), a ponadto jeden z do niedawna najczęściej importowanych podgatunków, północnoamerykańskiego żółwia czerwonolicego Trachemys scripta elegans Wied.

Padalec zwyczajny najpospolitszy z wymienionych gatunków najliczniej zasiedla lasy Wzgórz Piastowskich, ale niekiedy spotykany jest również w innych częściach aglomeracji, w obrębie ogródków działkowych, starych sadów, nieużytków i zaniedbanych łąk położonych wśród osiedli charakteryzujących się mało zwartą i niską zabudową. Prowadzi on skryty zmierzchowy i nocny tryb życia, stąd obserwowany jest stosunkowo rzadko.

Drugim gatunkiem - co do powszechności występowania w Zielonej Górze - jest jaszczurka zwinka preferująca siedliska suche i nasłonecznione, w związku z czym najliczniej zasiedla tereny otwarte i ekotonalne takie jak wrzosowiska (np. pod liniami energetycznymi na Wzgórzach Piastowskich), polany śródleśne, obszary trawiaste (np. w rejonie Chynowa), tereny zakrzaczone (np. w rejonie Jędrzychowa), obrzeża lasów itp. Spotykana jest ona także w obrębie posesji prywatnych, zwłaszcza wśród terenów ruderalnych, usypisk kamieni i skalniaków.

Zdecydowanie rzadsza jest w Zielonej Górze jaszczurka żyworodna, która w przeciwieństwie do jaszczurki zwinki preferuje tereny umiarkowanie wilgotne i podmokłe, cieniste lasy i pobrzeża zbiorników wodnych. Znana jest tu zaledwie z kilku stanowisk np. zlokalizowanych wzdłuż cieków Gęśnik i Pustelnik, gdzie jej populacje są bardzo mało liczebne i zanikające.

Zaskroniec - jedyny przedstawiciel węży Zielonej Góry związany jest ze środowiskiem wodnym, dlatego jego stanowiska odnotowano zarówno przy niektórych zarastających roślinnością nadbrzeżną i litoralną akwenach wód stojących jak i płynących. Jest to generalnie gatunek rzadki na tym terenie, zaś stosunkowo najliczniej spotkać go można w południowo-zachodniej części miasta, w rejonie rozciągającym się od ogródków działkowych "Leśna Polana" do zbiorników usytuowanych przy miejskim kąpielisku Ochla - "Dzika Ochla", jak również w południowo-wschodniej części Zielonej Góry tj. przy zbiornikach na osiedlu Jędrzychów.

Obecność w środowisku pojedynczych osobników ostatniego z wymienionych gatunków gadów, związana jest z ich wypuszczaniem przez znudzonych hodowców. Przedstawiciele tego podgatunku żółwia, kilkunastokrotnie w Zielonej Górze obserwowani byli w zbiornikach wód stojących, zwłaszcza w rejonie "Dzikiej Ochli" (przed podjęciem prac rekultywacyjnych), a także w wodach powyrobiskowego zbiornika przy osiedlu Cegielnia.

Gady, podobnie jak płazy, w obrębie zwartej zabudowy miejskiej mają ograniczone możliwości egzystencji w dłuższej perspektywie i z roku na rok obserwuje się ich coraz mniejsze liczebności.

PTAKI

Wśród awifauny naszego miasta istnieją gatunki typowo synantropijne, np. wróbel, sroka, kawka. Jedne gatunki od dawna zamieszkują część zabudowaną miasta - jak np. jaskółka oknówka i dymówka, kawka, gołąb miejski. Inne pojawiły się w mieście w ostatnich dziesięcioleciach: grzywacz, sierpówka, kopciuszek, kos, bogatka, sójka, sroka, szpak i zięba. Od początku lat dziewięćdziesiątych w Zielonej Górze zaczęła gniazdować pustułka. Aktualnie jest jej co najmniej 10-12 par. Peryferie miasta oraz obrzeże lasów, jak też ich kompleksy zasiedlają niektóre gatunki, które wymieniono już uprzednio oraz m. in. turkawka, dzięcioł duży, śpiewak, sosnówka, wrona siwa, kruk, mazurek.

Samiec gila

Należy również pamiętać, że miasto pełni ważną rolę dla ptaków, także w okresie jesienno-zimowym. Wtedy wiele ptaków przylatuje na dłużej lub krócej, znajdując tu warunki sprzyjające przetrwaniu trudnego okresu zimy. W mieście jest cieplej, jaśniej i bezpieczniej niż w jego otoczeniu. Poza tym, ptaki mogą znaleźć tu bogate źródła pokarmu, takie jak: zieleń miejska (np. owoce jarzębiny, głogu, różnego rodzaju nasiona), domowe karmniki oraz różnego rodzaju odpadki, które można znaleźć w otoczeniu człowieka. Z tego korzystają m.in. jemiołuszki i kwiczoły, które przylatują do nas z północy i wschodu Europy oraz z Syberii. Zimą można obserwować stada liczące nawet po 400-500 tych ptaków, żerujących na jarzębinie lub jemiole. Ze wschodu przylatują i pozostają na zimę niektóre ptaki krukowate, takie jak gawrony i kawki. W Zielonej Górze, każdego roku zimę spędza do 1000 gawronów i kilkaset kawek.

Ocenia się, że miasto wraz z sąsiadującymi lasami zamieszkuje ponad 100 gatunków ptaków. Pod względem bogactwa zwierząt najcenniejsze są lasy komunalne, ogródki działkowe, parki oraz stare cmentarze. Najuboższe zaś są dzielnice mieszkaniowe w centrum miasta. Poniżej podano wykaz gatunków ptaków stwierdzonych na terenie administrowanym przez miasto:

a) ptaki lęgowe i prawdopodobnie lęgowe (106 gatunków): łabędź niemy, krzyżówka, kuropatwa, przepiórka, perkozek, bocian biały, trzmielojad, jastrząb, krogulec, myszołów, pustułka, wodnik, derkacz, kokoszka, łyska, sieweczka rzeczna, gołąb miejski, grzywacz, sierpówka, turkawka, kukułka, puszczyk, uszatka, lelek, jerzyk, zimorodek, dudek, krętogłów, dzięcioł zielony, dzięcioł czarny, dzięcioł duży, dzięciołek, dzierlatka, lerka, skowronek, brzegówka, dymówka, oknówka, świergotek polny, świergotek drzewny, świergotek łąkowy, pliszka żółta, pliszka górska, pliszka siwa, strzyżyk, pokrzywnica, rudzik, słowik szary, słowik rdzawy, kopciuszek, pleszka, pokląskwa, kląskawka, białorzytka, kos, śpiewak, paszkot, świerszczak, łozówka, trzcinniczek, trzciniak, zaganiacz, piegża, cierniówka, gajówka, kapturka, świstunka, pierwiosnek, piecuszek, mysikrólik, zniczek, muchołówka szara, muchołówka żałobna, raniuszek, sikorka uboga, czarnogłówka, czubatka, sosnówka, modraszka, bogatka, kowalik, pełzacz leśny, pełzacz ogrodowy, remiz, wilga, gąsiorek, srokosz, sójka, sroka, kawka, wrona siwa, kruk, szpak, wróbel, mazurek, zięba, kulczyk, dzwoniec, szczygieł, makolągwa, gil, grubodziób, trznadel, ortolan, potrzos, potrzeszcz,

b) ptaki nielęgowe przelotne lub zimujące (49 gatunków): gęś zbożowa, gęś białoczelna, gęgawa, mandarynka, świstun, cyraneczka, płaskonos, czernica, nurogęś, perkoz dwuczuby, perkoz rdzawoszyi, kormoran, bąk, czapla siwa, kania czarna, kania ruda, bielik, błotniak stawowy, myszołów włochaty, rybołów, kobuz, sokół wędrowny, zielonka, żuraw, czajka, kszyk, słonka, kulik wielki, samotnik, łęczak, brodziec piskliwy, śmieszka, mewa pospolita, mewa srebrzysta, rybitwa rzeczna, kraska, dzięcioł zielonosiwy, dzięcioł średni, jemiołuszka, kwiczoł, droździk, orzechówka, gawron, czarnowron, jer, czyż, czeczotka, krzyżodziób świerkowy, śnieguła.

Samica gila

Dane zostały zebrane przez członków Zielonogórskiego Towarzystwa Ornitologicznego przy Lidze Ochrony Przyrody w Zielonej Górze: Marcina Bocheńskiego, Pawła Czechowskiego, Leszka Jerzaka, Grzegorza Jędro, Sławomira Rubachę, Marcina Sidelnika, Andrzeja Wąsickiego.

W tabelach 3.3 i 3.4 podano dane dotyczące zagęszczenia par lęgowych ptaków w Zielonej Górze w środowiskach o charakterze parku (Park Tysiąclecia) oraz dla kontrastu w tzw. blokowisku (osiedle Słoneczne). Na podstawie uzyskanych wyników można stwierdzić, że w zespole dominuje tylko kilka gatunków ptaków (są one bardzo liczne), a różnorodność gatunkowa jest niewielka. Konieczne jest urozmaicenie badanych środowisk (np. dosadzenie podszytu w parku, dozielenienie "blokowiska", stworzenie zbiorników oraz połączenie tych obszarów poprzez korytarze przewietrzające z otaczającymi miasto lasami).

Wśród gatunków ptaków zamieszkujących Zieloną Górę są takie, które znajdują tu dogodne warunki i potrafią dostosować się do życia w bliskim sąsiedztwie człowieka, dlatego wykazują znaczny wzrost liczebności w ostatnich latach. Do takich należą m.in. sroka, kląskawka oraz sikory: bogatka i modraszka.

Sroka: jest to gatunek, który odniósł wielki sukces w mieście. Osiąga tu najwyższe znane zagęszczenia na świecie. Gatunek był stwierdzany w mieście już w pierwszej połowie XX wieku [Gruhl 1929]. W tym okresie nie występował w innych miastach Śląska. Jej liczebność zaczęła gwałtownie wzrastać w latach 80. ubiegłego wieku i trwa do dziś (rys. 3-4) [Jerzak 2001]. W czasie ostatnich badań w 2001 roku stwierdzono na terenie miasta 715 gniazd [Bocheński et al. 2001]. Populacja osiąga więc jedne z najwyższych wskaźników zagęszczeń w Eurazji - ok. 31 gniazd/1 km2.

Sroka tworzy w okresie zimowym duże stada noclegowe. Główne noclegowiska znajdują się przy ul. Wyspiańskiego, w Parku Tysiąclecia i w Parku Piastowskim. Jako modelowy przykład populacji synantropijnej (synurbijnej), gatunek ten jest tematem wielu prowadzonych badań.

Rys. 3-4. Dynamika liczebności par sroki w śródmieściu Zielonej Góry w latach 1972-2001 [Jerzak 2001, Bocheński et al. 2001].

Kląskawka: W połowie lat 90. XX wieku stwierdzono w granicach miasta, głównie na terenach ruderalnych, pierwsze lęgi kląskawki. Ten dotychczas głównie południowy gatunek, w ostatnich latach regularnie lęgnie się w Zielonej Górze w liczbie 5-6 par. Pojawienie się kląskawki w mieście jest zbieżne z obserwowaną ekspansją tego gatunku na terenie całego kraju [Tomiałojć, Stawarczyk 2003].

Sikory: w latach 1996-2001 prowadzono badania nad lęgami bogatki i modraszki w rozwieszonych skrzynkach na terenie Parku Tysiąclecia. Średnia liczba jaj w pełnym zniesieniu bogatki wynosiła 8,3 (N=22), a w przypadku modraszki 10,3 (N=30). Pierwsze zniesienie nastąpiło 11.04.2000 r. u bogatki i 5.04.2000 r. w przypadku
modraszki [Jerzak, Bąk 2001].

W przeciwieństwie do wyżej przedstawionych, nie wszystkie gatunki są w stanie dostosować się do szybko zachodzących zmian na terenie miasta. Niektóre z nich wykazują ostatnio spadek liczebności. Do takich ptaków należą m.in.: kawka, jaskółki np. oknówka czy dzierlatka.

Kawka: bardziej szczegółowe badania prowadzono w 2004 roku na siedmiu powierzchniach badawczych [Bocheński, Czechowski 2005]. Kawka nie występowała w strefie przemysłowej, na Chynowie oraz na osiedlu Zacisze. Natomiast na osiedlu Słonecznym stwierdzono zagęszczenie 7,7 pary/10 ha, na Starówce 2,9 pary/10 ha, w Parku Tysiąclecia 2,0 pary/10 ha i na osiedlu Winnica 0,4 pary/10 ha. Zagęszczenia kawki w Zielonej Górze należą do najniższych w kraju. Na terenie Starówki znajduje się wiele potencjalnych miejsc lęgowych dla kawki, jednak brak miejsc do żerowania (trawniki, otwarte tereny zielone) powoduje niskie zagęszczenie tych ptaków. Natomiast na terenie osiedli mieszkaniowych (np. Słoneczne, Zacisze), modernizacja budynków (zamykanie otworów) jest przyczyną niskich zagęszczeń lub braku występowania kawek.

Oknówka: prowadzono badania nad liczebnością, zagęszczeniem i miejscami gniazdowania tego gatunku jaskółki na wybranych powierzchniach w mieście [Bocheński et al. 2004]. Oknówki unikały gniazdowania w śródmieściu i dzielnicy domków jednorodzinnych Jędrzychów. Natomiast chętniej budowały gniazda na blokach osiedli Przyjaźni (zagęszczenie 7,4 gn./10 ha) i Łużyckie (1,6 gn./10 ha). Gniazda najczęściej były umieszczane na południowej ścianie bloków (44% przypadków) i rzadziej na wschodniej i zachodniej. Oknówki budowały gniazda prawie wyłącznie na balkonach. Z danych z 1988 roku wynika, że zagęszczenia na badanych osiedlach były wtedy wyższe i wynosiły odpowiednio 21,8 oraz 19,0 [Radkiewicz J., Piątkowska I., Sado A. in litteris]. Można więc przyjąć, że liczebność gatunku spada w mieście, a jedną z przyczyn może być niechęć mieszkańców do gniazdujących ptaków.

Dzierlatka: Wydaje się, że w ostatnich latach zanika populacja tego "miejskiego" skowronka. Chociaż brak jest konkretnych danych liczbowych z miasta, to obecnie zauważa się brak tego gatunku w miejscach, w których obserwowany był przed laty.

Jeśli nie będą podejmowane odpowiednie działania ze strony człowieka, w przyszłości może grozić nawet zupełne zaniknięcie niektórych ptaków z krajobrazu Zielonej Góry.

Tabela 3.3. Zagęszczenie gatunków lęgowych ptaków w Parku Tysiąclecia (7 ha) w 1997 r.

Lp.
Gatunek
Zagęszczenie
par na 10 ha
l. Sierpówka 34.3
2. Sroka 20,0
3. Grzywacz 18,6
4. Modraszka 18,6
5. Bogatka 15.7
6. Szpak 11,4
7. Zięba 11,4
8. Wróbel domowy 4,3
9. Kopciuszek 2,8
10. Piegża 1,4
11. Kos 1,4
12. Piecuszek 1,4
13. Dzwoniec 1,4
14. Dzięcioł pstry duży 1,4
15. Kowalik 1,4
16. Sójka +
17. Kawka +

+ - gatunki często żerujące na terenie Parku [dane: Andrzej Wąsicki]

Tabela 3.4. Zagęszczenie gatunków ptaków na osiedlu Słonecznym (30 ha) w latach 1997-98

Lp.
Gatunek
Zagęszczenie
par na 10 ha
l. Wróbel domowy 26,7
2. Sierpówka 12,0-13,3
3. Jerzyk 6,7-8,3
4. Oknówka 6,7
5. Kawka 3,3-4,7
6. Sroka 4,0
7. Grzywacz 1,3-2,0
8. Pustułka 0,3-0,7
9. Modraszka 0,7-1,0
10. Bogatka 0,7
11. Piegża 0,3-0,7
12. Zięba 0,3
13. Pleszka 0,3
14. Kopciuszek 0,3
15. Dzwoniec 0-0,3

[dane: Marcin Bocheński, Paweł Czechowski]

Warto nadmienić, że niedaleko Zielonej Góry, w Starym Kisielinie, znajduje się jedna z niewielu placówek w Polsce, gdzie prowadzi się opiekę nad chorymi dzikimi zwierzętami. Mają tu one opiekę weterynaryjną oraz dobre odżywianie. Po doprowadzeniu do odpowiedniej kondycji zwierzęta są wypuszczane na wolność. O znalezionych zwierzętach należy powiadomić osoby prowadzące ośrodek (Ośrodek Sanatoryjny dla Zwierząt Dziko Żyjących, 66-002 Stary Kisielin, ul. Zatorze 15, tel. 3209369, tel. kom. 0601 499281).

Leszek Jerzak, Józef Radkiewicz,

Marcin Bocheński, Paweł Czechowski

Instytut Biotechnologii i Ochrony Środowiska
Uniwersytetu Zielonogórskiego

Zimujące kaczki krzyżówki

SSAKI

Ukształtowanie terenu oraz duża lesistość okolic Zielonej Góry sprawia, że ssaki często zachodzą na tereny miejskie w poszukiwaniu pożywienia lub wręcz są mieszkańcami miasta. Wraz z rozwojem miasta i rozrastaniem się kolejnych dzielnic następuje również powolna ekspansja człowieka na tereny leśne, będące naturalnym siedliskiem zwierząt. Część z nich unika człowieka, ale niektóre ulegają procesowi synantropizacji i synurbiazacji.

Fauna ssaków Zielonej Góry jest stosunkowo słabo zróżnicowana gatunkowo. Związane jest to głównie ze strukturą lasów, w których przeważają monokultury sosnowe. Przez Zieloną Górę nie przepływa również żaden większy ciek wodny. Te czynniki wpływają na pewne ubóstwo ssaków.

Najpopularniejszym, a zarazem największym z naszych ssaków owadożernych jest jeż Erinaceus sp. Obecnie na podstawie prowadzonych wstępnych badań udało się stwierdzić na obszarze Zielonej Góry obecność jeża wschodniego Erinaceus concolor. Wydaje się jednak, że na terenie miasta żyje też drugi gatunek z rodzaju Erinaceus, jeż zachodni Erinaceus europeus. W okolicach Zielonej Góry przebiega granica zasięgów obu gatunków. Jeże są najczęściej widywane w okolicach ogródków działkowych, parków, skwerów, blokowisk, ale również na trawnikach w centrum miasta. Jest to również niestety jeden ze ssaków najczęściej potrącanych przez samochody. Każdego roku od wiosny do jesieni widywane są na zielonogórskich ulicach martwe jeże. Wysoka śmiertelność jeży związana jest m. in. z nieuważną jazdą kierowców.

Popularnym gatunkiem owadożernym jest kret Talpa europaea. Szczególnie dotkliwie odczuwają jego obecność działkowcy, w samym centrum jest jednak dużo rzadszy. Pojedyncze stwierdzenia z terenów zalesionych dotyczą ryjówki aksamitnej Sorex araneus jednego z naszych najpospolitszych ssaków owadożernych.

Fauna nietoperzy Zielonej Góry jest słabo poznana. Potwierdzono dotychczas występowanie na terenach miejskich mroczka późnego Eptesicus serotinus oraz karlika malutkiego Pipistrellus pipistrellus. Nietoperze wykorzystują jako schronienia zarówno dziuple jak i strychy budynków, wszelkiego rodzaju szczeliny i pęknięcia.

Na zielonogórskich osiedlach, głównie w rejonach peryferyjnych widywane są zające Lepus europaeus. Osiedlowe trawniki stanowią dla nich atrakcyjne miejsce zdobywania pokarmu.

Do gatunków mniej lubianych przez człowieka, a stosunkowo często widywanych należą gryzonie. W samym mieście dotychczas stwierdzono występowanie szczura wędrownego Rattus norvegicus oraz myszy domowej Mus musculus. Na terenie ogródków działkowych spotkać można karczownika ziemnowodnego Arvicolla terestris. Niekiedy, zwłaszcza w rejony domostw położonych blisko lasu, zachodzi mysz leśna Apodemus flavicollis. Do najbardziej znanych i lubianych gryzoni stwierdzanych we wszystkich parkach, np. Piastowskim i Tysiąclecia, należy wiewiórka. Stopień synantropizacji tego gatunku jest bardzo duży. Często wiewiórki żerują w karmnikach dla ptaków lub wyłudzają jedzenie od przechodniów.

Do najczęściej spotykanych drapieżników w mieście należy lis Vulpes vulpes. Widywany jest w całym mieście. Nory lisie znaleźć można między innymi na Cmentarzu Komunalnym, a także w lasach okalających miasto. W rejonach uczęszczanych przez ludzi można obserwować w okresie wiosennym lisie potomstwo. Lisy spotkać można nocą w okolicach osiedlowych śmietników, supermarketów, słowem wszędzie tam gdzie znaleźć mogą coś do zjedzenia.

Kolejnym psowatym, który pojawia się w mieście jest jenot Nyctereutes procyonoides. Dotychczas odnotowano tylko jedno stwierdzenie tego gatunku w centrum miasta. Poza obszarem zurbanizowanym jest jednak bardzo częsty. Można się spodziewać w najbliższych latach częstszych obserwacji tego gatunku zwłaszcza, że preferencje siedliskowe są zbliżone do wymagań lisa.

Popularnymi gatunkami drapieżnych ssaków są łasicowate. Obecnie na terenie Zielonej Góry stwierdzono cztery gatunki z tej rodziny: borsuka Meles meles, kunę domową Martes foina, łasicę Mustela nivalis i tchórza Mustela putorius. Występowanie dwóch pozostałych gatunków: gronostaja Mustela erminea i kuny leśnej Martes martes jest bardzo prawdopodobne, ale dotychczas nie obserwowane.

Największym z opisywanych gatunków jest borsuk. Na terenie miasta stwierdzony był przy osiedlu Leśnym. Jednego martwego osobnika znaleziono koło Wieży Braniborskiej. Wydaje się, że gatunek ten może pojawiać się znacznie częściej na terenie miasta w miejscach, gdzie znajduje dogodne miejsca do zdobywania pokarmu.

Kuna domowa w ostatnich latach jest jednym z najczęściej spotykanych gatunków łasicowatych na terenach zurbanizowanych. Zamieszkuje najczęściej strychy domów. Preferuje dzielnice willowe w towarzystwie niewielkich parków. Widywana jest często, zwłaszcza przy ul Botanicznej gdzie kuny bywają również potrącane przez pojazdy.

Tchórz widziany był m. in. przy Elektrociepłowni i w centrum miasta na ulicy Wiśniowej. Informacji na temat łasicy jest stosunkowo niewiele. Stwierdzana była w okolicach żłobka na ul. Reja oraz na osiedlu Malarzy.

W ostatnich latach zauważalny jest wzrost penetracji miasta przez dziki Sus scrofa. Coraz więcej informacji zbieranych jest z różnych dzielnic miasta. Dziki widywano w okolicach Chynowa, przy ul. Botanicznej, Chmielnej oraz w okolicach cmentarza. Martwego dzika znaleziono na ulicy Batorego za Trasą Północną.

Najczęściej widywanym ssakiem jest sarna Capreolus capreolus. Szczególnie liczna jest na obrzeżach ogródków działkowych, graniczących z lasem. Sarny pożywiają się tam odpadkami usuwanymi podczas prac pielęgnacyjnych w ogrodzie. Spotykane są również w centrum miasta. Znane są przypadki "pasienia" się saren na trawnikach przed blokami. Sarny widywane są regularnie na ul Batorego, wzdłuż szosy Kisielińskiej, przy ul Wazów, na osiedlu Leśnym, w okolicach cmentarza.

Znacznie rzadziej widywane są w mieście jelenie Cervus elaphus. Przypadki spotykania tego gatunku dotyczą lasów podmiejskich w okolicach Chynowa, przy ul Botanicznej oraz koło osiedla Pomorskiego.

Pewne znaczenie dla fauny ssaków miast mają również zwierzęta hodowane przez człowieka amatorsko. Zdarza się, że takie gatunki jak: szczury hodowlane, chomiki, koszatniczki uciekają z hodowli lub są wypuszczane i mogą czasowo przebywać w stanie dzikim. Najczęściej padają jednak ofiarą drapieżników lub niskich temperatur w okresie zimowym.

Wraz z postępującymi zmianami środowiskowymi ssaki stają się stałym elementem fauny miast. Można się spodziewać, że w najbliższych latach informacji o spotykaniu tych zwierząt w Zielonej Górze będzie coraz więcej.

Jan Cichocki, Agnieszka Ważna

Instytut Biotechnologii i Ochrony Środowiska
Uniwersytetu Zielonogórskiego

Bartłomiej Najbar

Instytut Inżynierii Środowiska
Uniwersytetu Zielonogórskiego

LITERATURA:

Bocheński M., Czechowski P. 2005. Kawka Corvus monedula w Zielonej Górze: rozmieszczenie i liczebność. W: Jerzak L., Kavanagh B. P., Tryjanowski P. [red.] Ptaki krukowate Polski. Bogucki Wyd. Nauk.: 531-539.

Bocheński M., Jerzak L. 2001. Wieloletnia dynamika liczebności sroki Pica pica w Zielonej Górze. W: Indykiewicz P. [red.] II Ogólnopolska Konf. "Fauna miast", 20-22.09.2001, Bydgoszcz-Myślęcinek: 17-18.

Bocheński M., Jerzak L., Czechowski P. 2001. Liczebność i zagęszczenie sroki Pica pica w Zielonej Górze w 2001 r. W: Indykiewicz P., Barczak T., Kaczorowski G. [red.] Bioróżnorodność i ekologia populacji zwierzęcych w środowisku zurbanizowanym. Wyd. NICE, Bydgoszcz: 254-259.

Bocheński M., Jerzak L., Sromala T. 2004. Is magpie (Pica pica) breeding success correlated with nest hight in urban environment? Third International Symposium on the Raven (Corvus corax), Abstracts, Biological Institute of Metelen/Germany, 19-21 July 2004: 11.

Bocheński M., Jerzak L., Tubielewicz M. 2004. Liczebność, zagęszczenie i miejsca gniazdowania oknówki Delichon urbica (L.) w wybranych środowiskach Zielonej Góry w 2003 r. W: Indykiewicz P., Barczak T. [red.] Fauna Miast Europy Środkowej 21. wieku. ATR, Bydgoszcz: 439-444.

Czechowski P., Jerzak L. 2003. Dynamika liczebności sroki na noclegowisku w Zielonej Górze w latach 1983-2002. W: Przystalski A., Wilczyńska B. [red.]. Zoologia na progu XXI wieku, 15-18.09.2003 r. Toruń: 103-104.

Czechowski P., Jerzak L. 2003. The roosting behaviour of the magpie Pica pica in an urban environment. Die Vogelwarte 42, 1-2: 14.

Czechowski P., Jerzak L. 2005. Noclegowiska sroki Pica pica w zurbanizowanym środowisku Zielonej Góry. W: Jerzak L., Kavanagh B. P., Tryjanowski P. [red.] Ptaki krukowate Polski. Bogucki Wyd. Nauk.: 287-289.

Gruhl K. 1929. Tier- und Pflanzenwelt des Kreises Grunberg/Schlesien. Levisohn u. sohn, Grunberg.

Gruhl K. 1936. Die Naturdenkmale des Kreises Grunberg in Schlesien. Grunberger Blatter, Heft 62, Dec.: 16-48.

Jerzak L. 1990: Nest-site selection by Magpie (Pica pica) in the urban environment of Zielona Góra, Poland. Abstract of the Plenary, Symposium Papers and Posters presented at the V International Congress of Ecology, Yokohama, Japan 1990: 308.

Jerzak L. 1991. Zmiany sezonowe w behawiorze sroki, Pica pica L. XV Zjazd PTZool, Gdańsk 2-6 IX 1991, referaty i postery, WMIR Gdynia 1991: 42.

Jerzak L. 1992. Czynniki wpływające na rozmieszczenie populacji lęgowej sroki Pica pica w Zielonej Górze. W: Górski W., Pinowski J. (red.): Dynamika populacji ptaków i czynniki ją warunkujące. WSP w Słupsku, 1992: 133-136.

Jerzak L. 1995. Breeding ecology of an urban Magpie Pica pica population in Zielona Góra (SW Poland). Acta Ornithologica 29,3: 123-133.

Jerzak L. 2001. Synurbanization of the magpie in the Palearctic. W: Marzluf J. M., Bowman R., Donnelly R. Avian Ecology and Conservation in an Urbanizing World. Kluwer Academic Publishers: 403-425.

Jerzak L., Bąk D. 2001. Wyniki lęgów bogatki Parus major i modraszki Parus caeruleus w skrzynkach w zielonogórskim parku miejskim. W: Indykiewicz P., Barczak T., Kaczorowski G. [red.] Bioróżnoroddność i ekologia populacji zwierzęcych w środowiskach zurbanizowanych. Katedra Zoologii ATR w Bydgoszczy, Bydgoszcz: 277-279.

Jerzak L., Bocheński M., Czechowski P., Jędro G., Rubacha S. 2000. Wstępne rozpoznanie awifauny lęgowej śródmieścia. W: Jerzak L., Reda P., Wolski K. Studium zieleni dla potrzeb rewitalizacji Starego Miasta w Zielonej Górze. LOP. Zielona Góra: 116-119.

Jerzak L., Bocheński M., Kuczyński L., Tryjanowski P. 2000. Repeatability of size and shape of eggs in the urban Magpie Pica pica (Passeriformes: Corvidae) population. Acta Zoologica Cracoviensia (Seria: Vertebrata), Vol. 43, no 1-2, s. 165-169.

Jerzak L., Kavanagh B. 1991. Magpie nests composed of metal. British Birds 84, 8: 441-443.

Jerzak L., Zduniak P., Bocheński M., Kuczyński L., Sromala T. 2005. Are undomed nests built by young magpies Pica pica ? Alauda 73, 3: 242.

Kavanagh B., Górski W., Jerzak L. 1988: Factors affecting the breeding performance of the magpie (Pica pica) in three European cities: Dublin, Słupsk, Zielona Góra. International Studies on Sparrows 15, 1: 20-21.

Najbar B., Jerzak L. 1996. Przyroda województwa zielonogórskiego. LOP, Zielona Góra.

Radkiewicz J., Duda S. 1982. Jelonek rogacz Lucanus servus na środkowym Nadodrzu. Chrońmy przyr. ojcz. 6: 123-128.

Radkiewicz J., Jerzak L. 1991. O stanowiskach pająka tygrzyka paskowanego Argiope bruennichi na obszarze Polski. Chrońmy przyr. ojcz. 6: 89-91.

Wróbel I., I. 1999. Głazy narzutowe - pomniki przyrody i historii na Środkowym Nadodrzu. LOP, Zielona Góra.

Zielonka M. 1972. Pająki z rodziny Argiopidae miasta i okolic Zielonej Góry. Bad. fizjograf, nad Pol. zach. 25: 177-181.

Materiały Ligi Ochrony Przyrody w Zielonej Górze.

Poprzedni Spis treści Następny