Województwo Lubuskie w zarysie
Leśna rzeka

1. Obszar
Województwo lubuskie zajmuje środkowo zachodnią część Polski o powierzchni 13 989 km2 (4,5 % powierzchni kraju). Województwo od północy graniczy z województwem zachodniopomorskim, od wschodu z województwem wielkopolskim, a od południa z województwem dolnośląskim. Granica zachodnia jest granicą państwową z Republiką Federalną Niemiec. Województwo lubuskie powstało 1 stycznia 1999 roku z połączenia większych części dwóch dawnych województw: gorzowskiego i zielonogórskiego oraz przyłączenia dwóch gmin z dawnego województwa leszczyńskiego.

2. Podział administracyjny
Funkcję ośrodków stołecznych województwa pełnią dwa miasta. Siedziba sejmiku wojewódzkiego i urzędu marszałkowskiego znajduje się w Zielonej Górze, siedziba administracji rządowej w Gorzowie Wielkopolskim. Województwo podzielone jest na dwanaście powiatów ziemskich – strzelecko-drezdenecki, gorzowski, słubicki, sulęciński, międzyrzecki, zielonogórski, świebodziński, krośnieński, żarski, żagański, nowosolski, wschowski oraz dwa powiaty grodzkie - Gorzów Wielkopolski i Zielona Góra. W skład powiatów wchodzą 83 gminy, 42 miasta, 1508 miejscowości wiejskich i 1016 sołectw.

3. Demografia
Województwo lubuskie zamieszkuje 1008,8 tys. mieszkańców (2,6 % ludności kraju), w tej liczbie 519,1 tys. to kobiety, a 489,7 tys. mężczyźni (106 kobiet przypada na 100 mężczyzn). Przekrój wiekowy ludności województwa przedstawia się następująco: dzieci i młodzież w wieku 0-18 lat - 245,1 tys. osób, dorośli w wieku 19-64 lata - 648,4 tys. osób, ludzie starsi - 65 lat i więcej - 115,3 tys. osób. Przyrost naturalny ludności województwa, choć nieduży (0,3 na 1000 ludności) przewyższa średni w kraju (-0,4) . Przeważająca liczba ludności zamieszkuje na obszarach zurbanizowanych - 649,6 tys. w miastach, 359,2 tys. na wsi. Gęstość zaludnienia jest mała i wynosi tylko 72 osoby /km2 (średnia dla Polski - 122 os./km2).

4. Geografia fizyczna
Obszar województwa lubuskiego położony jest w prowincji Niżu Środkowoeuropejskiego pozaalpejskiej części Europy Zachodniej. Na terenie województwa wyróżniamy obszary trzech podprowincji. Największa północnośrodkowa część województwa, w granicach zasięgu ostatniego zlodowacenia, zalicza się do podprowincji Pojezierza Południowobałtyckiego. Wyróżniają się tu dwa rodzaje naturalnych krajobrazów: młodoglacjalny (pagórkowato-pojezierny, równinno-morenowy, sandrowo- pojezierny) i dolinny (tarasy z wydmami, zalewowe dna dolin). Południowa część województwa rozciąga się na częściach dwóch innych podprowincji: Niziny Środkowopolskiej i Sasko-Łużyckiej. W podprowincjach tych występują równiny denudacyjne albo akumulacyjne o małych nachyleniach, niezbyt liczne ale dobrze rozwinięte rzeki, piaszczyste lub żwirowe kemy, ozy i moreny czołowe w formie wzgórz ostańcowych.

5. Klimat
Obszar województwa lubuskiego położony jest w prowincji Niżu Środkowoeuropejskiego pozaalpejskiej części Europy Zachodniej. Na terenie województwa wyróżniamy obszary trzech podprowincji. Największa północnośrodkowa część województwa, w granicach zasięgu ostatniego zlodowacenia, zalicza się do podprowincji Pojezierza Południowobałtyckiego. Wyróżniają się tu dwa rodzaje naturalnych krajobrazów: młodoglacjalny (pagórkowato-pojezierny, równinno-morenowy, sandrowo- pojezierny) i dolinny (tarasy z wydmami, zalewowe dna dolin). Południowa część województwa rozciąga się na częściach dwóch innych podprowincji: Niziny Środkowopolskiej i Sasko-Łużyckiej. W podprowincjach tych występują równiny denudacyjne albo akumulacyjne o małych nachyleniach, niezbyt liczne ale dobrze rozwinięte rzeki, piaszczyste lub żwirowe kemy, ozy i moreny czołowe w formie wzgórz ostańcowych.

6. Geologia i surowce naturalne
Pod względem geologicznym obszar województwa lubuskiego ma budowę wielopiętrową. Najstarsze i najgłębiej położone piętro zbudowane jest ze skał kryptozoiku, powyżej ze skał er paleozoiku i mezozoiku. Nad nimi znajdują się utwory okresów paleogenu i neogenu, tworząc kilkusetmetrową warstwę ery kenozoiku Ostatni okres geologiczny - neogen - na obszarze województwa zaznaczył się intensywnymi procesami erozji i sedymentacji. Wpływ na procesy morfotwórcze i zróżnicowanie miąższości osadów miały procesy erozji spowodowane przede wszystkim działalnością lodowców i ich wód roztopowych. W czasie trwania ostatniej epoki lodowcowej lądolód skandynawski kilkakrotnie nasuwał się na obszar kraju. Ostatnie zlodowacenie Odry, zwane bałtyckim, miało miejsce 12 - 15 tysięcy lat temu. Ukształtowało ono obecną rzeźbę powierzchni ziemi województwa lubuskiego do linii Gubin - Lubsko - Zielona Góra - Sława. Za krajobraz na południe od tej linii odpowiedzialne jest wcześniejsze zlodowacenie Wisły, nazywane środkowopolskim. Nieregularne ruchy lądolodów spowodowały powstanie ciągów moren, wałów czołowomorenowych i stref zaburzeń glacitektonicznych.
Podział administracyjny województwa lubuskiego
Obszar województwa lubuskiego zasobny jest w różnorodne surowce mineralne, między innymi występują tu udokumentowane złoża: węgla brunatnego, ropy, gazu, rudy miedzi, torfu, kredy jeziornej, soli kamiennej, soli potasowej, surowców ilastych do produkcji materiałów ogniotrwałych i wyrobów kamionkowych, piasków szklarskich, piasków budowlanych oraz kruszyw naturalnych.

7. Gleby
Gleby województwa lubuskiego są utworami o zróżnicowanej genezie, wynikającej głównie z różnorodności materiału macierzystego, skutków zlodowaceń, różnic w pokrywie roślinnej oraz działalności człowieka. Konsekwencją jest różnorodność skalnego materiału glebotwórczego. Dominują piaski różnej granulacji, pochodzenia wodnolodowcowego, aluwialnego i eolicznego - spotykane na obszarze całego województwa. Liczne są również gliny morenowe, o różnym stopniu spiaszczenia, rzadziej występują mułki i iły pylaste, iły, pyły szare, gytie i kredy jeziorne oraz torfy niskie, wysokie i przejściowe. Gleby województwa lubuskiego, wykształcone głównie z piasków różnej granulacji, są ubogie i silnie przepuszczalne dla wód. Gleby wytworzone z materiałów zwięźlejszych, zalegają z kolei na ogół na obszarach o niekorzystnej rzeźbie terenu (pofałdowane moreny). Część spośród zwięźlejszych utworów glebowych powstało również w bezpośrednim sąsiedztwie cieków wodnych, jako mady rzeczne. Gleby opisywanego obszaru należą do słabych pod względem możliwości ich rolniczego użytkowania, co odzwierciedla tylko 34,7 % udział użytków rolnych w powierzchni ogólnej. W powierzchni gruntów ornych województwa lubuskiego dominują gleby V i VI klasy bonitacyjnej (słabe i najsłabsze), zajmując 44,1 % ogólnej powierzchni tych gruntów. Gleby średnie i średniosłabe (klasy IVa i IVb) stanowią 36,4 %, gleby dobre i średnio dobre (klasy IIIa i IIIb) - 18,3 %, gleby bardzo dobre (klasa II) - 0,4 %. Gleby orne najlepszej - I klasy bonitacyjnej na terenie województwa lubuskiego nie występują. Pozostałe 0,8 % powierzchni to grunty klasy VIz - pod zalesienia. Wśród użytków zielonych dominują użytki zielone średnie (klasy III i IV) - 61,5 %, użytki słabe (klasy V, VI i VIz) stanowią 38,3 % ogólnej powierzchni użytków zielonych, użytki dobre II klasy zajmują 0,2 %, a użytki zielone klasy bonitacyjnej I nie występują.

8. Hydrografia
Cały obszar województwa lubuskiego znajduje się w zlewisku Bałtyku, zlewni środkowego biegu rzeki Odry. Dopływają tu do niej duże rzeki: Bóbr, Nysa Łużycka i Warta. Do Odry bezpośrednio lub pośrednio dopływa również szereg mniejszych rzek posiadających całkowitą zlewnię na obszarze województwa (między innymi: Pliszka, Ilanka, Kanał Postomski). Rzeki te charakteryzują się na ogół dobrą jakością wód w porównaniu z dużymi rzekami. Część północna województwa lubuskiego, na północ od doliny Odry, charakteryzuje się stosunkowo wysokim współczynnikiem jeziorności (stosunek powierzchni jezior do powierzchni wybranego obszaru), wynoszącym 2-3 %, w stosunku do pozostałej części położonej poniżej linii ostatniego zlodowacenia, gdzie jeziorność wynosi poniżej 0,1 %. Na terenie województwa występuje ogółem kilkaset jezior, w tym kilkadziesiąt o powierzchni większej niż 50 ha. Kilka z nich to duże, głębokie i czyste jeziora m.in.: Ciecz, Niesulickie, Lubikowskie, Chłop, Szarcz, Lipie, Ostrowiec i Osiek. Także szereg mniejszych jezior posiada duże walory rekreacyjne. Zasobność w wody podziemne województwa jest dobra w części północnej i średnia w części południowej. Wody podziemne zaliczają się głównie do regionu Środkowopolskiego, tylko obszar południowo-wschodni należy do regionu Przedsudeckiego. Zasoby eksploatacyjne wód podziemnych województwa stanowią ok. 4,8 % zasobów całego kraju.

9. Lasy i ochrona przyrody
Powierzchnia województwa lubuskiego w 48 % pokryta jest lasami, co stanowi największy współczynnik lesistości w kraju. W strukturze siedliskowej przeważają siedliska borowe, z sosną jako gatunkiem panującym, występują one na ok. 88% powierzchni lasów. W strukturze wiekowej lasów dominują drzewostany do 60 lat (II i III klasy). Mały jest udział drzewostanów starszych, powyżej 120 lat. Jest to skutek przewagi drzew iglastych, o krótszym okresie życia niż drzewa liściaste. W strukturze własnościowej dominują lasy państwowe. Udział lasów prywatnych w województwie lubuskim wynosi zaledwie 1,2%. Na terenie województwa znajdują się 2 parki narodowe: Drawieński i "Ujście Warty". Drawieński Park Narodowy ma powierzchnię ponad 11 tys. ha, z czego niecałe 50% leży na terenie woj. lubuskiego - w gminie Dobiegniew. Położony w mezoregionie Równiny Drawskiej chroni przyrodę Pojezierza Południowopomorskiego. Park Narodowy "Ujście Warty", o powierzchni ponad 8 tys. ha położony u ujścia Warty do Odry, obejmuje ochroną rozległe siedliska ptaków wodnych i błotnych. Na terenie Parku stwierdzono występowanie 248 gatunków ptaków, z czego 174 to gatunki lęgowe. Teren Parku jest bardzo ważnym miejscem dla ptaków zarówno w sezonie lęgowym, jak i w okresie przelotów i zimowania, przede wszystkim dla gęsi, kaczek i łabędzi. W województwie utworzono 8 parków krajobrazowych: Łagowski, Pszczewski, Barlinecko-Gorzowski, "Ujście Warty", Gryżyński, Krzesiński, Przemęcki i "Łuk Mużakowa". Łączna powierzchnia parków krajobrazowych wynosi obecnie prawie 80 tys. ha. W województwie istnieje ponadto 51 rezerwatów przyrody, o łącznej powierzchni ponad 3 tys. ha, z czego 29 obiektów to rezerwaty leśne, 8 torfowiskowe, 5 faunistyczne, 5 wodne, 3 florystyczne i 1 stepowy. Ochroną objęto też ok. 1600 pomników przyrody. Obecnie trwają prace nad powołaniem sieci Natura 2000. Łącznie powierzchnia obszarów chronionych wynikających z Dyrektywy "ptasiej" i "siedliskowej" wynosi 55,6 tys. ha. Są to obszary zaproponowane Komisji Europejskiej. Ostateczna lista będzie znana po ich akceptacji.

10. Gospodarka i rolnictwo
Województwo lubuskie jest regionem średnio uprzemysłowionym. W wyniku restrukturyzacji gospodarki z początku lat 90. XX wieku przemysł, zwłaszcza tradycyjnych branż, przestał odgrywać tu dominującą rolę. Największe ośrodki przemysłowe to: Gorzów Wlkp., Zielona Góra i Żary. Coraz więcej inwestorów przyciąga też utworzona w 1997 r. Kostrzyńsko-Słubicka Specjalna Strefa Ekonomiczna, z podstrefami w Bytomiu Odrzańskim, Gorzowie Wlkp., Gubinie i Nowej Soli. Większość podmiotów gospodarczych (96%) działa w sektorze prywatnym. Prawie 60% PKB wytwarzanego w województwie lubuskim powstaje w usługach. Charakterystyczną cechą gospodarki regionu jest obecność zakładów przemysłowych różnej wielkości (wykorzystujących często lokalne zasoby surowców) także w małych miejscowościach i na terenach wiejskich. W regionie działają przedsiębiorstwa ze wszystkich niemal branż, m.in.: chemicznej, celulozowo-papierniczej, elektronicznej, drzewnej, meblarskiej, spożywczej, tekstylnej, poligraficznej i produkcji materiałów budowlanych. Tradycyjnie silnym sektorem lubuskiej gospodarki jest budownictwo.

Dobry stan środowiska i dobre warunki klimatyczne (długi okres wegetacyjny i łagodne zimy) sprzyjają rozwojowi rolnictwa, mimo że w regionie przeważają gleby gorszej jakości. Przeciętna powierzchnia użytków rolnych w gospodarstwie indywidualnym wynosi prawie 10 ha. Rolnicy indywidualni gospodarzą na ponad 60 % areału, a na 25 % spółki. Reszta jest własnością Skarbu Państwa. Uprawia się tu przede wszystkim zboża, rośliny przemysłowe (rzepak, buraki cukrowe, wiklinę), ziemniaki. W ostatnich latach rozwinęła się uprawa szparagów, przy czym większość tych warzyw trafia na rynek niemiecki i francuski. W hodowli dominuje drób, który stanowi ponad połowę produkcji zwierzęcej, podczas gdy trzoda chlewna - ok. 40 %, a bydło ok. - 10 %. W produkcji indyków i gęsi województwo lubuskie plasuje się w krajowej czołówce, w regionie działa też wiele zakładów przetwórczych.


11. Ochrona środowiska - inwestycje i zagrożenia
Województwo lubuskie, mimo że jest jednym z najmniejszych województw w kraju, o stosunkowo niskim uprzemysłowieniu i największym zalesieniu, nie jest pozbawione różnorodnych problemów ekologicznych. Najważniejsze z nich to: konieczność kompleksowego rozwiązania gospodarki wodno-ściekowej, szczególnie na terenach wiejskich, zminimalizowanie uciążliwości związanych z komunikacją samochodową (nadmierny hałas, emisja spalin, zanieczyszczenie powietrza, występowanie poważnych awarii, brak obwodnic), konieczność uporządkowania gospodarki odpadami, szczególnie komunalnymi oraz zamknięcie i rekultywacja starych składowisk i likwidacja licznych "dzikich" wysypisk odpadów (na obrzeżach miast i akwenów).

Region ma na swoim koncie także szereg sukcesów. Ostatecznie rozwiązany został problem starych, nieczynnych mogilników, w których zgromadzone były znaczne ilości przeterminowanych środków ochrony roślin i różnorodnych odpadów, w większości niebezpiecznych. Wszystkie istniejące na terenie województwa lubuskiego mogilniki zostały zlikwidowane. Powstały 2 spalarnie odpadów medycznych w Gorzowie i Nowej Soli oraz 3 regionalne zakłady utylizacji odpadów: w Gorzowie, Zielonej Górze i Długoszynie. Większość lubuskich miast posiada nowoczesne oczyszczalnie ścieków.


12. Nauka i kultura
Wiodącym ośrodkiem akademickim regionu jest Zielona Góra, siedziba Uniwersytetu Zielonogórskiego. W Słubicach funkcjonuje Collegium Polonicum, placówka Uniwersytetu Adama Mickiewicza, kształcąca studentów we współpracy z Uniwersytetem Viadrina we Frankfurcie nad Odrą. Akademia Wychowania Fizycznego w Poznaniu posiada swoją filię w Gorzowie Wlkp. W Gorzowie i Sulechowie działają Państwowe Wyższe Szkoły Zawodowe, a ofertę edukacyjną dla studentów uzupełniają prywatne i samorządowe wyższe szkoły zawodowe kształcące na poziomie licencjackim.
Uniwersytet Zielonogórski - budynek Wydziału Matematyki, Informatyki i Ekonometrii
Uniwersytet Zielonogórski - budynek Wydziału Matematyki, Informatyki i Ekonometrii
Stolice kulturalne regionu to Gorzów Wlkp. i Zielona Góra, miasta gdzie swoje siedziby ma szereg instytucji kultury o znaczeniu regionalnym. W innych mniejszych ośrodkach znajduje się także szereg znaczących, nie tylko w skali regionu obiektów, m.in.: Muzeum Etnograficzne w Ochli, Muzeum Wojskowe w Drzonowie, czy też Muzeum w Międzyrzeczu z największą w Polsce kolekcją barokowych portretów trumiennych. W województwie lubuskim odbywa się wiele ważnych imprez kulturalnych, z których najbardziej znane to: Przystanek Woodstock (początkowo w Żarach, a ostatnio w Kostrzynie nad Odrą), Winobranie w Zielonej Górze, Lubuskie Lato Filmowe w Łagowie oraz festiwal „Muzyka w Raju” w pięknych zabytkowych wnętrzach pocysterskiego zespołu klasztornego w Gościkowie- Paradyżu.
Marek Demidowicz
Wojciech Konopczyński







LITERATURA

1. Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej: Atlas klimatyczny Polski, Wyd. PPWK, Warszawa 1973.
2. Kondracki J.: Geografia fizyczna Polski. PWN, Warszawa 1988.
3. Kozłowski S. i inni: Surowce mineralne ziemi lubuskiej. Wyd. Geologiczne, Warszawa 1978.
4. Rocznik statystyczny województwa lubuskiego. Urząd Statystyczny. Zielona Góra 2004.
5. Zarząd Województwa Lubuskiego: Program ochrony środowiska dla województwa lubuskiego na lata 2003-2010. Zielona Góra 2003.
6. Zarząd Województwa Lubuskiego: Strategia rozwoju województwa lubuskiego. Zielona Góra 2000.