do góry

STAN ŚRODOWISKA W WOJEWÓDZTWIE LUBUSKIM W 2001 ROKU

VI. GLEBY


Uprawiony grunt orny




1. Wprowadzenie

    Glebą, zgodnie z obowiązującą definicją, zwykło się określać powierzchniową część skorupy ziemskiej (litosfery), zdolną do zaspokajania potrzeb roślin (charakteryzującą się żyznością); wytworzoną wskutek działania czynników glebotwórczych na określone skały macierzyste. Gleba w takim rozumieniu jest tworem naturalnym, złożonym, dynamicznym i ożywionym. Ograniczona jest od dołu mniej lub bardziej zwartą skałą, od góry pokrywą roślinną i atmosferą. Ostatnie analizy problematyki gleboznawczej sugerują rozszerzenie pojęcia gleby. Zauważono bowiem szereg kwestii spornych lub nieobecnych w obecnym pojęciu, wynikających zarówno z metodyki badań, jak idei ogólnej:
- czy odniesienie pojęcia gleb do potrzeb roślin jest słuszne (to tylko jeden z elementów świata ożywionego, a także ekosystemu jako całości)?
- czy definicja skały macierzystej w rozumieniu tradycyjnym wyczerpuje współczesne rozumienie problematyki czynników glebotwórczych?
- czy prawidłowa i wystarczająca jest dla potrzeb analitycznych i klasyfikacyjnych analiza miąższości gleby do 150cm głębokości?
- czy naturalność gleby nie została już przełamana przez zdefiniowanie w klasyfikacji kategorii gleb antropogenicznych?
    Pytania te, aczkolwiek niosące z sobą duży ładunek "akademickiego" rozumienia problematyki gleb, mają jednak swoje znaczenie również dla praktyki. Wielu znawców przedmiotu podkreśla braki rozpoznania gleb antropogenicznych miast i terenów przemysłowych, lasów produkcyjnych, gleb pod wodami stojącymi i ciekami, czy też nawożonych melioracyjnie z użyciem różnych materiałów antropogenicznych (w tym odpadowych). Konkretnych ustaleń w ww. kwestiach oczekują kartografowie, decydenci ochrony środowiska, planiści i inne grupy praktyków, dla których gleby są ważnym elementem codziennych działań.
    Gleboznawstwo jako nauka praktyczna (stosowana) wpływa na wiele sfer naszego życia, co nie zawsze jest zauważane przez społeczeństwo. Podstawowymi obszarami zainteresowań są niewątpliwie:
- planowanie użytkowania przestrzeni produkcyjnej,
- rejonizacja upraw,
- opracowywanie planów gospodarczych,
- normowanie pracy urządzeń i maszyn polowych,
- ustalenie potrzeb i zasad nawożenia,
- opracowywanie planów, związanych z koniecznością przekształcenia środowiska przyrodniczego, np. melioracyjnych, budowlanych itd.,
- ustalenie zagrożeń dla wód gruntowych i organizmów żywych w wyniku zdarzeń awaryjnych, jak też codziennego użytkowania budynków, budowli i urządzeń,
- ogólne rozważania ekologiczne, a także rozwój świata ożywionego i nieożywionego.





2. Geneza gleb województwa lubuskiego

    Województwo lubuskie w swoich współczesnych zarysach ma bardzo zróżnicowaną strukturę, zarówno w wymiarze geologicznym jak przyrodniczym. Podział geomorfologiczny uwzględnił obecność w opisywanym obszarze powierzchni należących do regionów:
- Pomorski Pas Wysoczyznowy,
- Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka,
- Wysoczyzna Lubuska,
- Pradolina Warszawsko-Berlińska,
- Ostańce Gubińskie,
- Wysoczyzna Zielonogórska,
- Wysoczyzna Leszczyńska,
- Pradolina Głogowsko-Barucka,
- Wysoczyzna Żarska,
- Wzgórza Głogowskie,
- Pradolina Wrocławsko-Magdeburska.

    Kondracki w swoim opracowaniu nt. pochodzenia rzeźby terenu, stwierdził obecność w obszarze dzisiejszego województwa lubuskiego (rys. VI.2-2); [5]:

- holoceńskich form subaeralnych:
- dna dolin i niższe tarasy,
- krawędzie dolin i tarasów,
- wydmy eoliczne,
- plejstoceńskich form subaeralnych:
- moreny czołowe,
- moreny denne,
- sandry,
- równiny zastoiskowe,
- tarasy piaszczyste,
- równiny denudacyjne,
- ostańce denudacyjne.


Rys.VI.2-1.
Geomorfologia obszaru województwa lubuskiego [5]



    Wyróżnione uwarunkowania mają swoją konsekwencję w różnorodności skalnego materiału glebotwórczego zalegającego na opisywanym obszarze. Dominują wśród nich piaski różnej granulacji, pochodzenia wodnolodowcowego, aluwialnego i eolicznego - spotykane w całym obszarze województwa. Liczne są również gliny morenowe, o różnym stopniu spiaszczenia, rzadziej występują mułki i iły pylaste, iły, pyły szare, gytie i kredy jeziorne oraz torfy niskie, wysokie i przejściowe.
    Nie wolno zapominać przy tym o materiale antropogenicznym, będącym również wyjściowym w genezie gleb, w postaci gruzu budowlanego, żużli, pyłów, osadów ściekowych, odpadów komunalnych, przemysłowych i innych, zalegających na składowiskach i hałdach, bądź wprowadzonych na istniejące gleby.
    W obszarach wydobycia odkrywkowego kopalin (głównie budowlanych surowców mineralnych i węgli brunatnych), skałami macierzystymi gleb są naturalne materiały, wydobyte z dużych głębokości, w warunkach braku antropopresji nie uczestniczące w procesach glebotwórczych.


Rys.VI.2-2.
Pochodzenie rzeźby terenu obszaru województwa lubuskiego [5]





3. Systematyka gleb województwa lubuskiego

    Gleby obszaru Polski klasyfikuje się w oparciu o IV wydanie Systematyki Gleb Polski (PTG), tym niemniej używane są również klasyfikacje międzynarodowe, sporządzone przez FAO/UNESCO. Zgodnie z opracowaniem PTG większość gleb województwa lubuskiego zaliczyć należy do działu Gleb autogenicznych (w nawiasach podano odnośniki klasyfikacji FAO):
- Typ: Gleby brunatnoziemne - większe kompleksy występują w obrębie Wysoczyzny Lubuskiej, Wzgórz Głogowskich i Ostańców Gubińskich (rys. VI.2-1):
- Podtyp: Gleby brunatne właściwe (Eutric Cambisols),
- Podtyp: Gleby brunatne kwaśne (Dystric Cambisols),
- Podtyp: Gleby płowe (Orthic Luvisols),
- Typ: Gleby bielicoziemne - rozmieszczone równomiernie na obszarze całego województwa (rys. VI.2-1):
- Podtyp: Gleby rdzawe (Cambic Arenosols),
- Podtyp: Gleby bielicowe (Orthic Podzols),
- Podtyp: Bielice (Orthic Podzols).
    Z racji bogactwa powierzchniowych form wodnych (cieków i zbiorników) oraz licznych obniżeń terenu, w obrębie opisywanego obszaru znajdują się również utwory glebowe działów:
    Gleb semihydrogenicznych - większe kompleksy występują w obrębie Pradolin rzecznych (rys. VI.2-1):
- Typ: Gleby glejo-bielicoziemne:
- Podtyp: Gleby glejobielicowe,
- Podtyp: Glejobielice,
- Typ: Czarne ziemie (Mollic Gleysols):
- Typ: Gleby zabagniane (Gleysols):
- Podtyp: Gleby opadowo-glejowe (pseudoglejowe),
- Podtyp: Gleby gruntowo-glejowe (Fluvi-eutric Gleysols),
    Gleb hydrogenicznych - większe kompleksy występują w obrębie Pradolin rzecznych (rys. VI.2-1):
- Podtyp: Gleby mułowe (Fluvi-eutric Gleysols),
- Podtyp: Gleby torfowe (Eutric Histosols, Dystric Histosols),
- Typ: Gleby pobagienne:
- Podtyp: Gleby murszowe (Eutric Histosols),
- Podtyp: Gleby murszowate,
oraz Gleb napływowych:
- Typ: Gleby aluwialne - większe kompleksy występują w obrębie Pradolin rzecznych (rys. VI.2-1):
- Podtyp: Mady rzeczne (Eutric Fluvisols),
- Typ: Gleby deluwialne - występują w terenach pofałdowanych.

    Antropopresja wobec licznych obszarów województwa skutkuje występowaniem gleb, klasyfikowanych w dziale Gleb antropogenicznych:
- Typ: Gleby kulturoziemne:
- Podtyp: Hortisole,
- Podtyp: Rigosole,
- Typ: Gleby industrio- i urbanoziemne (Industriosols, Urbisols):
- Podtyp: Gleby o niewykształconym profilu glebowym, antropogeniczne,
- Podtyp: Gleby próchniczne, antropogeniczne,
- Podtyp: Pararędziny antropogeniczne,
- Podtyp: Gleby słone antropogeniczne.


Tab.VI.4.1.
Użytkowanie gruntów w roku 1999. Stan w czerwcu, według granic administracyjnych (US w Zielonej Górze)





4. Struktura użytkowa gleb województwa lubuskiego

    Ostatnie dziesięciolecie to okres znacznych zmian w użytkowaniu gruntów na obszarze województwa. Wywołane one zostały regresem opłacalności produkcji rolnej i ogrodniczej, prowadzonych na poziomie technicznym i technologicznym lat 90-tych. W wyniku tego zjawiska duża część gleb południowej części województwa i w mniejszym stopniu północnej jego części pozostawała poza produkcją rolną, zasilając ilość odłogów i nieużytków. Do tego dochodzi rozrost obszarów zurbanizowanych, budowa i rozbudowa szlaków komunikacyjnych oraz przeznaczanie obszarów pod zalesienie. Ostatnie lata to pojawienie się wielkotowarowych gospodarstw rolnych, polskich i zachodnich gospodarzy, stosujących nowoczesne technologie - o wysokiej produktywności, nie notowanej dotychczas w dużej skali na glebach lubuskich.





5. Ocena rolniczej przestrzeni produkcyjnej województwa lubuskiego

    Gleby województwa lubuskiego wykształciły się głównie z piasków różnej granulacji, będąc z racji tego ubogimi i silnie przepuszczalnymi dla wód, migrujących w głąb profili glebowych. Gleby wytworzone z materiałów zwięźlejszych, zalegają z kolei na ogół na obszarach odznaczających się niekorzystnym urzeźbieniem terenu (pofałdowane tereny morenowe). Część spośród zwięźlejszych utworów glebowych utworzyło się również w bezpośrednim sąsiedztwie cieków wodnych (jako mady rzeczne), w wyniku czego ich jakość jest silnie limitowana przez wysoki poziom wód gruntowych. W wyniku tego, śledząc wskaźniki jakości gleb przyjęte powszechnie dla obszaru Polski - klasy bonitacyjne, kompleksy przydatności rolniczej gleb - postrzegamy ich wyraźnie słabszy wymiar wobec większości gleb lubuskich.
    Bonitacja gleb jest jednym z podstawowych systemów podziału gleb według kryterium jej jakości. Procentowy udział poszczególnych klas bonitacyjnych w ogólnej powierzchni gruntów ornych i użytków zielonych województwa lubuskiego przedstawiono w tabeli VI.5.1.


Tab.VI.5.1.
Bonitacja gruntów ornych i użytków zielonych



Tab.VI.5.2.
Zróżnicowanie jakości gleby w południowej (zielonogórskiej)
i północnej (gorzowskiej) części województwa lubuskiego



Rys.VI.5-1.
Bonitacja agroklimatu obszaru województwa lubuskiego (skala do 10,0) [2]

    Z powyższego zestawienia wynika, że 44,1% ogólnej powierzchni gruntów ornych województwa lubuskiego stanowią gleby słabe i najsłabsze (klasy V i VI). Gleby średnie i średnio-słabe (klasy IVa i IVb) stanowią 36,4%, gleby dobre i średnio dobre (klasy IIIa i IIIb) - 18,3%, gleby bardzo dobre (klasa II) - 0,4%. Gleby orne najlepszej - I klasy bonitacyjnej na terenie województwa lubuskiego nie występują.
    Wśród użytków zielonych dominują użytki zielone średnie (klasy III i IV) - 61,5%, użytki słabe (klasy V, VI i VIz) stanowią 38,3% ogólnej powierzchni użytków zielonych. Użytki dobre II klasy zajmują 0,2%, a użytki zielone klasy bonitacyjnej I nie występują.
    Bonitacja gleb nie jest równomierna dla całego województwa, na co wyraźnie wskazują klasyfikacje sporządzane przed ostatnim podziałem administracyjnym kraju dla byłych województw zielonogórskiego i gorzowskiego (tab.VI.5.2.).
    Dane zawarte w tabeli (rys.VI.5-2) wskazują wyraźnie na gorszą strukturę jakościową południowej części województwa, co związane jest z dominacją piasków jako materiału macierzystego gleb. Jedynie rozkład jakościowy użytków zielonych jest równomierny na terenie całego województwa, co wynika głównie z ich lokalizacji w dolinach rzecznych. Nagromadzenie materiału glebotwórczego i warunki tworzenia się z niego gleb są tutaj procesami zależnymi głównie od przepływu wód, w stosunku do którego kryterium można mówić o zbliżonym charakterze w całym opisywanym obszarze.
    Niewątpliwie największy wpływ na plony roślin uprawnych wywiera gleba. Najwyższy wskaźnik jakości i przydatności rolniczej gleb, ustalony na podstawie punktacji klas bonitacyjnych i kompleksów przydatności rolniczej posiada gmina Strzelce Krajeńskie - 59,1, a najniższy miasto Kostrzyn - 29,5. Gleby najsłabsze, w ocenie punktowej IUNG poniżej 40, występują na terenie 29 gmin, przy czym najniższy wskaźnik bonitacji posiadają gminy Kolsko i Iłowa Żagańska - 31,9.
Najwyższy ogólny wskaźnik jakości rolniczej przestrzeni produkcyjnej, ustalony na podstawie wyceny punktowej następujących czynników środowiska: gleby, agroklimatu, rzeźby i warunków wodnych, posiada gmina Nowe Miasteczko - 78,6, a najniższy miasto Kostrzyn i gmina Pszczew - po 48,1 punktów. Ogólny wskaźnik jakości rolniczej przestrzeni produkcyjnej dla Polski wynosi 66,6 (rys. VI.5-3).


Rys.VI.5-2.
Warunki glebowe i klimatyczne rolnictwa w obszarze województwa lubuskiego [8]



Rys.VI.5-3.
Waloryzacja rolniczej przestrzeni produkcyjnej województwa lubuskiego [10]






6. Antropopresja wobec gleb województwa lubuskiego

    Wobec bardzo wysokiej intensywności oddziaływania człowieka na gleby i grunty notuje się szereg przekształceń, które można przedstawić jako wynik:
- intensywnej produkcji rolnej i leśnej,
- ruchów demograficznych,
- imisji zanieczyszczeń komunikacyjnych i przemysłowych,
- wylesiania obszarów i ich dewastacji (w tym erozyjnej),
- "dzikiego" odłogowania pól uprawnych,
- zmiany przebiegu koryt rzecznych i ich regulacji,
- zabudowy terenów rolnych i leśnych (urbanizacja + industrializacja + komunikacja),
- różnie przeprowadzanej rekultywacji.

    Wynikiem istnienia ww. zjawisk o różnym charakterze, genezie i skutkach oddziaływania są zmiany w strukturze użytkowania gruntów oraz w profilach glebowych, charakteryzowane jako:
- ubytek areału uprawnego,
- zmiana struktury pól uprawnych (rozdrobnienie i komasacja),
- zmiany fizyczne (mechaniczne) profilu glebowego,
- zmiany hydrologiczne,
- zmiany chemiczne.

    Pierwsze z wymienionych przekształceń są bezpośrednio związane (i dobrze charakteryzowane) przez czasową zmienność struktury użytkowej gleb danego obszaru, co zostało opisane w rozdziale VI.4. Również drugi punkt ma z tym zjawiskiem związek, aczkolwiek ścisłego dopatrywać się można na stykach terenów o przeciwstawnym wykorzystaniu - np. grunty produkcyjne i drogi, grunty produkcyjne i tereny zabudowane itd., a także przy tworzeniu gospodarstw indywidualnych - przy uzupełnieniu areału dawnym majątkiem państwowym.
    Zmiany mechaniczne dotyczą:
- całkowitego zniszczenia gleb przez głębokie roboty ziemne (budowlane i wydobywcze),
- nadmiernego ubicia lub rozpulchnienia gruntu,
- skrócenia profilu glebowego przez zdjęcie poziomów wierzchnich,
- domieszania do gleb materiałów antropogenicznych,
- szczelnego przykrycia gleb powierzchniami litymi,
- przykrycia gleb luźnymi materiałami organicznymi lub mineralnymi.

    Zmiany hydrologiczne polegają na przesuszeniu bądź zawodnieniu terenu; pierwsze z tych zjawisk jest następstwem: wadliwej uprawy gruntów ornych, jednostronności działania urządzeń melioracyjnych - nakierowanych na drenaż wód, eksploatacji wód z ujęć podziemnych, tworzenia się lejów depresyjnych w sąsiedztwie głębokich wykopów oraz prac regulacyjnych dotyczących brzegów cieków i zbiorników wodnych. Zawodnienie to na ogół rezultat zmian ukształtowania powierzchni terenu (pozostawianie użytkowanych niecek), braków melioracji w terenach o wysokim zwierciadle wód gruntowych, czy też zjawisk klęskowych - powodzi.
Zmiany chemiczne gleb to bardzo złożony problem, ze względu na wielość przyczyn i skutków, przy założeniu wzajemnej zależności wewnętrznej cech i właściwości gleb. Na ogół ujmowane są tutaj zjawiska oddziałujące na skład chemiczny gleb i ich poziomów (lub warstw), właściwości sorpcyjne gleb oraz ich odczyn. Siuta w swoich opracowaniach [6, 7] ujął problematykę chemicznych przekształceń gleb w 9 kategoriach:
- wyjałowienie ze składników pokarmowych,
- naruszenie równowagi między składnikami,
- zakwaszenie,
- zanieczyszczenie gleby substancjami szkodliwymi dla roślin,
- zanieczyszczenie gleby składnikami szkodliwymi dla wartości pokarmowej roślin (szkodliwymi dla zwierząt i człowieka),
- zasolenie,
- alkalizację,
- intoksykację metaboliczną,
- obniżenie zawartości próchnicy.


fot. arch.
Przekształcenie terenu w wyniku eksploatacji węgla brunatnego w rejonie Sieniawy


    Okręgowa Stacja Chemiczno-Rolnicza w Gorzowie Wlkp. systematycznie analizuje próby glebowe z różnych rejonów województwa lubuskiego. Próby gleb są analizowane wg aktualnie obowiązujących metodyk. Odczyn gleb (pH) oznacza się w 1 m KCl potencjometrycznie, zawartość przyswajalnych form fosforu i potasu wg Egnera-Riehma, zawartość magnezu wg Schachtschabela. Przyswajalne mikroelementy: bor w wyciągu 1 m HCl kolorymetrycznie, natomiast miedź, cynk, żelazo, mangan techniką AAS. Próbki pobiera się z warstwy 0-20 cm. Na jedną uśrednioną próbkę składa się 15-20 pojedynczych, pobranych w punktach równomiernie rozmieszczonych na powierzchni badanego pola zgodnie z normą PN-R-04031. Azot mineralny oznaczany jest według metodyki IUNG.
Wyniki badań przeprowadzone w latach 1998-2001 w odniesieniu do odczynu gleb województwa lubuskiego są następujące:
- gleby bardzo kwaśne - 18%,
- gleby kwaśne - 35%,
- gleby lekko kwaśne - 33%,
- gleby obojętne - 11%,
- gleby zasadowe - 3%.

    Wskaźnik bonitacji negatywnej odczynu wynosi 69,5%. Skutkiem zakwaszenia gleb utrudnione jest pobieranie przez rośliny podstawowych składników pokarmowych. Bardziej uaktywniają się toksyczne związki glinu, manganu i żelaza, a także pobieranie metali ciężkich: ołowiu i kadmu. Prowadzi to do zmniejszenia plonów roślin uprawnych i pogorszenia jakości uzyskanych produktów, nawet przy prawidłowym nawożeniu mineralnym innymi składnikami. Znaczny wpływ na zakwaszenie gleb ma działalność człowieka, zarówno poprzez regulowanie odczynu na drodze wapnowania gleb, jak poprzez wywoływanie przyczyn powodujących zwiększenie kwasowości.


Tab.VI.6.1.
Wyniki badań z lat 1997-2001 odczynu i zasobności w makroelementy
gleb województwa lubuskiego (w procentach powierzchni użytków rolnych)



    Potrzeby wapnowania są stosunkowo duże w całym województwie (tabela VI.6.1). W przedziale wapnowania określane jako "wapnowanie konieczne" znajduje się 23% gleb, "wapnowanie potrzebne" - 17%, "wapnowanie wskazane" - 18%. Pozostałe 42% dotyczy gleb, dla których potrzeby wapnowania określono jako "ograniczone"(16%) lub "zbędne" (26%). Wielkość zalecanych dawek nawozów wapniowych zależy od odczynu gleby i składu granulometrycznego. Całkowite zapotrzebowanie na nawozy wapniowe wynosi w skali kraju około 30 milionów ton CaO, a w przeliczeniu na 1 ha gruntów ornych - około 2 tony CaO/ha. Ujmując rzecz teoretycznie jednorazowe zastosowanie tej ilości wapna pozwoliłoby na uregulowanie odczynu gleb w Polsce i wyeliminowało odczyn jako czynnik ograniczający produktywność gleb w naszym kraju. Ponowne zakwaszenie gleb wynikałoby wówczas z przyczyn antropogenicznych. Ze względów organizacyjnych i finansowych program odkwaszenia gleb musi być oczywiście rozłożony na szereg lat. Rzeczywiste zużycie nawozów wapniowych w ostatnim dziesięcioleciu nie przekraczało 2,5 miliona Mg CaO rocznie. Oznacza to, że czasokres realizacji potrzeb wapnowania gleb w Polsce wynosi ok. 15 lat. W tym okresie procesy odkwaszania gleb w wyniku wapnowania i ich ponownego zakwaszania, wynikającego z przyczyn antropogenicznych, będą się w praktyce równoważyły. W perspektywie do 2015 r. udział gleb w województwie lubuskim będzie najprawdopodobniej analogiczny do przedstawionych wyników badań z lat 1998-2001.
    W wielu krajach rozwiniętego rolnictwa prowadzi się regularne badania minitoringowe zawartości azotu mineralnego w glebach. Badania te prowadzone są zarówno w aspekcie rolniczym, jak i ochrony środowiska. Próby gleby pobierane są w wytypowanych punktach w okresie wiosny i jesieni, a następnie analizowane na zawartość amonowej i azotanowej formy azotu. Wyniki podawane są w kg N/ha w warstwie 0 - 90 cm. Na terenie województwa lubuskiego wytypowano 204 stałe punkty. Każdy punkt został szczegółowo scharakteryzowany pod względem warunków glebowych i klimatycznych oraz agrotechnicznych. Próbki pobierane są w dwóch terminach, wiosennym i jesiennym. Termin wiosenny służy przede wszystkim do określenia potrzeb nawozowych roślin, zwłaszcza w stosunku do pierwszej dawki nawozu, a jesienny - do oceny środowiskowych skutków nawożenia azotem. Po czteroletnim okresie monitoringu można stwierdzić, że w 9 powiatach zawartość azotu mineralnego w warstwie gleby 0 - 90cm znajduje się w przedziale 90 - 100kg N/ha, a w powiecie gorzowskim i nowosolskim w przedziale 100 - 120kg N/ha. Z ogólnej ilości azotu mineralnego znajdowanej w całym badanym profilu gleby, przeważająca ilość (ponad 40%) występuje w warstwie ornej 0 - 30 cm. Zawartość azotu w tej warstwie jest jednocześnie najbardziej zmienna. Mniejszą zmienność wykazuje zawartość azotu w głębszych warstwach gleby, a w szczególności w warstwie 60 - 90 cm.
    Gleby województwa lubuskiego ogólnie uznać można za zasobne w przyswajalny fosfor, ponieważ bardzo niską zawartość wykazało zaledwie 3,5% przebadanej powierzchni, a niską stwierdzono w 22,8%. Natomiast średnią zawartość - 38,1%, wysoką 24,5%, a bardzo wysoką 11,1% (tabela VI.6.2).
Zawartość potasu w glebie oznaczono w postaci tlenku potasu. Udział o zawartości bardzo niskiej i niskiej stwierdzono w 57,5% przebadanego areału, średniej 27,6%, natomiast wysokiej i bardzo wysokiej - 14,9% (tabela VI.6.3). Dlatego konieczne jest coroczne, zgodnie z potrzebami nawozowymi, stosowanie nawożenia potasem, tym bardziej że dobre zaopatrzenie roślin w potas zwiększa ich reakcję na nawożenie azotem, a jednocześnie dobre zaopatrzenie roślin w azot zwiększa efektywność nawożenia potasem.
    Zawartość przyswajalnego dla roślin magnezu w glebach województwa lubuskiego można określić jako niską (tabela VI.6.4). Stwierdzono, że obszar 35% użytków rolnych charakteryzuje się bardzo niską i niską zawartością magnezu, przy równoczesnej 33% zawartości średniej. Mając na względzie obserwowane nawet w skali kraju systematyczne zwiększanie się udziału gleb zasobnych w magnez, oraz rolę jaką odgrywa ten pierwiastek w łańcuchu żywieniowym, należy zwrócić uwagę również na nawożenie magnezem jako najbardziej deficytowym składnikiem w obecnym systemie nawożenia. W województwie lubuskim wskaźnik bonitacji negatywnej wynosi 51,5%, czyli połowa badanych użytków rolnych wymaga nawożenia tym składnikiem.
    Zawartość boru w glebach województwa lubuskiego w - 92% gleb - jest niska. Wskaźnik bonitacji negatywnej zawartości przyswajalnych form boru w glebach w latach 1998-2001 wynosił 95% ogółu gleb wymagających nawożenia.


Tab.VI.6.2.
Zawartość przyswajalnego fosforu w glebach użytkowanych rolniczo
w województwie lubuskim (w procentach powierzchni użytków rolnych)



Tab.VI.6.3.
Zawartość przyswajalnego potasu w glebach użytkowanych rolniczo
w województwie lubuskim (w procentach powierzchni użytków rolnych)


Tab.VI.6.4.
Zawartość przyswajalnego magnezu w glebach użytkowanych rolniczo
w województwie lubuskim (w procentach powierzchni użytków rolnych)

    Zawartość manganu ogółem w glebach jest wyższa niż innych mikroelementów i wynosi 20 - 5000 mg w 1kg gleby. Brak jest korelacji pomiędzy składem mechanicznym gleby a zawartością manganu. Stąd też duże ilości manganu mogą znajdować się tak w glebach lekkich, jak ciężkich oraz organicznych. W omawianym okresie (1998-2001) w glebach województwa lubuskiego stwierdzono zawartość niską w 90% prób i średnią w 7%.
    Zawartość miedzi ogółem w glebach wynosi 1 - 100 mg/kg gleby. Najuboższe w miedź są gleby lekkie i im gleby cięższe, tym z reguły zasobniejsze w ten mikroelement. Gleby organiczne i torfowe, aczkolwiek mogą zawierać dużo miedzi ogółem, ubogie są w jej formy przyswajalne. Zubożenie gleb w Polsce w miedź, pomimo że jest to mikroelement mało ruchliwy, przebiega szybko. W wielu rejonach kraju, w tym też w województwie lubuskim, występują niedobory miedzi, ograniczające coraz bardziej plonowanie roślin, w tym głównie zbóż. Średnie wyników przeprowadzonych badań określają gleby województwa w 44% w zasobność niską i 52% w zasobność średnią.
    Zawartość cynku ogółem w glebach wynosi od 10 do ponad 200mg w 1kg gleby. Znaczna część tego pierwiastka występuje w warstwie ornej. Cynk podobnie jak miedź jest pierwiastkiem mało ruchliwym w glebie. Nie stwierdza się zależności pomiędzy składem mechanicznym gleby a zawartością w niej cynku. Proces zubożenia gleb z cynku przebiega powoli. W glebach województwa stwierdzono zawartość średnią w 46% prób i wysoką w 50%.
    Żelazo występuje w glebach w dużych ilościach, w różnych związkach nieorganicznych i organicznych. Uwalniane związki żelaza zwiększają zwięzłość gleby. W glebach województwa lubuskiego stwierdzono 28% gleb o zawartości niskiej, 62% o zawartości średniej i 10% o zawartości wysokiej.
    Zawartość średnia kadmu w glebach województwa wynosi 0,14mg/kg (zakres stężeń obejmuje zawartości od 0,01 do 3,03mg/kg). Zawartość Ea w glebach poszczególnych gmin waha się od 0,09mg/kg na terenie gminy Brody do 0,27mg/kg w na terenie gminy Górzyca. Przekroczenia zawartości tła geochemicznego dla kadmu stwierdzono w 18 próbkach z 1334 badanych, co stanowi 1,4% ogółu. Przekroczenia zawartości stwierdzono w próbkach gleb pobranych na terenie 16 gmin, przy czym zostały one zaliczone według wytycznych IUNG do I stopnia zanieczyszczenia.


Rys.VI.6-1.
Odporność gleb obszaru województwa lubuskiego na degradację [7]


    Zawartość ołowiu w glebach województwa jest niska, a jej średnie stężenie wynosi 11,25mg/kg (waha się od 7,67mg/kg w gminie Babimost do 20,35mg/kg w gminie Wschowa). Zakres stężeń tego pierwiastka kształtuje się w województwie lubuskim od 0,60 do 81,80mg/kg. Przekroczenia dopuszczalnych zawartości stwierdzono w 14 próbkach z terenu gmin: Bobrowice, Krosno Odrzańskie, Niegosławice, Nowa Sól, Nowe Miasteczko, Słońsk, Świebodzin, Torzym, Trzebiel, Wschowa, Wymiarki i Żagań. Stanowi to 5,6% próbek badanych na tym terenie i 1,0% ogólnej liczby próbek. Oznaczone zawartości według wytycznych do oceny zaliczone zostały do I stopnia zanieczyszczenia - zawartość podwyższona. W skali województwa wyższych stopni zanieczyszczenia ołowiem nie stwierdzono.
    Średnia zawartość niklu wynosi 6,0mg/kg, przy rozpiętości od 2,6mg/kg na obszarze gruntów użytkowanych rolniczo na terenie Kostrzyna do 13,2mg/kg na terenie gminy Trzebiechów. Zakres stężeń obejmuje wartości 0,2 - 32,0 mg/kg. Przekroczenia zawartości granicznych niklu stwierdzono w 65 próbkach pobranych na terenie 44 gmin. Ogółem przekroczenia zawartości granicznych odnoszą się do 4,9% badanego materiału. Ustalone na podstawie wyników badań zanieczyszczenie gleb niklem zakwalifikowane zostało do I stopnia zanieczyszczenia, oznaczającego zawartość podwyższoną. W żadnej z badanych próbek nie stwierdzono wyższego stopnia zanieczyszczenia.
    Pod względem zawartości siarki największy udział w województwie - 42,19%, mają gleby o niskiej zawartości. Gleby kwalifikujące się do IV stopnia zawartości (gleby skażone siarką) stanowią 12,27% ogólnej ilości prób, przy czym największy udział tych gleb stwierdzono na terenie gmin: Deszczno, Lubniewice, Szlichtyngowa, Tuplice i Żary. Średnia zawartość siarki siarczanowej w badanych próbkach gleb na terenie województwa lubuskiego wynosi 24,2mg/kg gleby, a zakres stężeń siarki waha się w granicach 1,5 - 775,0 mg/kg gleby.
    Jak wynika z rezultatów przytoczonych badań, gleby województwa lubuskiego nie są nadmiernie obciążone zanieczyszczeniami. Wynika to z ekstensywnego użytkowania gruntów, małego nasilenia przemysłu i stosunkowo rzadkiej sieci komunikacyjnej. Tym niemniej należy w tym miejscu wskazać na niebezpieczeństwo wynikające z właściwości samych gleb i gruntów województwa. Wskaźnikiem umożliwiającym jego oszacowanie jest odporność gleb na degradację. Spośród elementów ekosystemów, gleba najdłużej opiera się presji czynników wyniszczających, co zawdzięcza kompleksowi właściwości fizycznych, chemicznych, fizyczno-chemicznych i biologicznych. W ujęciu fizyczno-chemicznym o odporności gleb na niekorzystne zmiany chemiczne decydują w głównej mierze: skład granulometryczny, zawartość próchnicy, skład mineralogiczny frakcji ilastej, zawartość CaCO3, stopień wysycenia gleb kationami zasadowymi i pojemność sorpcyjna gleby w stosunku do kationów. Najmniejszą odporność na działanie czynników degradujących wykazują gleby piaszczyste, o małej zawartości frakcji drobnych (pyłowej i ilastej). Części drobne, zwłaszcza o średnicy koloidów, odznaczają się dużą powierzchnią czynną, a poprzez to dużymi możliwościami sorpcji. Poprzez ten, złożony wewnętrznie cykl zjawisk, możliwe jest unieruchamianie w glebie różnego rodzaju zanieczyszczeń, a także przeciwdziałanie nagłym zmianom odczynu gleb (buforowanie jonów zakwaszających i alkalizujących).

Andrzej Greinert
Barbara Kończak-Konarkowska

 

Literatura

1. Dobrzański B., Kuźnicki F., Białousz S., Kryteria wyróżniania i przestrzenne ujęcie gleb Polski według klasyfikacji FAO, Roczniki Nauk Rolniczych PAN, seria D, Monografie, tom 188, PWN Warszawa 1988.
2. Górski T., Koter M., Mapa: Bonitacja agroklimatu Polski. IUNG w Puławach, Wydawnictwa Geologiczne 1977.
3. Greinert H., Greinert A., Ochrona i Rekultywacja Środowiska Glebowego, Wydawnictwo Politechniki Zielonogórskiej, Monografie: nr 92, Zielona Góra 1999.
4. Greinert H., Ochrona Gleb, wyd. 2, Wydawnictwo Politechniki Zielonogórskiej, Zielona Góra 1998.
5. Kondracki J., Geografia fizyczna Polski, PWN Warszawa 1978.
6. Siuta J., Kucharska A., Wieloczynnikowa degradacja środowiska. Biblioteka Monitoringu Środowiska. PIOŚ, IOŚ, Warszawa 1996.
7. Siuta J., Truszkowska R., Zielińska A., Mapa: Odporność gleb na degradację. Zakład Ekologicznych Podstaw Kształtowania Środowiska IKŚ, 1974.
8. Truszkowska R., Zielińska A., Mapa: Polska, warunki glebowe i klimatyczne rolnictwa, Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, PTG, AR Szczecin, AR Wrocław 1976.
9. Trzciński W. (red.), Systematyka Gleb Polski - Wydanie czwarte, Roczniki Gleboznawcze PTG, tom XL, nr 3/4, PWN Warszawa 1989.
10. Witek T., Mapa: Waloryzacja rolniczej przestrzeni produkcyjnej Polski, IUNG w Puławach, Wydawnictwa Geologiczne 1977.
11. Wróbel I., Wody podziemne Środkowego Nadodrza i problemy ich ochrony, Wydawnictwo Wyższej Szkoły Inżynierskiej w Zielonej Górze, Monografie: nr 50, Zielona Góra 1989.