do góry

STAN ŚRODOWISKA W WOJEWÓDZTWIE LUBUSKIM W 2001 ROKU

IV. WODY


Rzeka Warta w Kostrzynie



1. Źródła zanieczyszczeń wód

    W ewidencji Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska w Zielonej Górze na koniec 2001 roku znajdowało się 276 punktowych źródeł zanieczyszczeń wód i ziemi. W północnej części województwa, na terenie powiatów: strzelecko-drezdeneckiego, gorzowskiego, słubickiego, sulęcińskiego i międzyrzeckiego zlokalizowanych jest ok. 36% zewidencjonowanych źródeł zanieczyszczeń. Pozostałe 64% punktowych źródeł zanieczyszczeń zlokalizowanych jest w południowej części województwa lubuskiego. W 2001 roku z ewidencji źródeł zanieczyszczeń skreślony został jeden zakład - Gorzelnia Rolnicza w Sławie. Głównym powodem likwidacji zakładu był brak urządzeń chroniących środowisko i negatywna opinia WIOŚ do wniosku o przyznanie koncesji na produkcję spirytusu.
    W dalszym ciągu widoczna jest regresja gospodarcza. Głównie dotknęła ona przedsiębiorstwa państwowe i spółdzielcze, które ze względu na niedoinwestowanie ograniczają produkcję oraz zmniejszają zatrudnienie.
    W ostatnim okresie czasu na terenie województwa lubuskiego nie został oddany do użytku żaden nowy obiekt, z którego ścieki odprowadzane byłyby bezpośrednio do wód lub do ziemi. Nie oznacza to, że w województwie nie powstawały nowe zakłady. Były to głównie różnej wielkości sklepy, małe zakłady przetwórstwa rolno-spożywczego oraz zakłady przetwórstwa drzewnego. Nowe podmioty gospodarcze tworzone są na bazie dużych, upadających zakładów i korzystają z istniejącej infrastruktury technicznej lub wyposażane zostają w zbiorniki bezodpływowe, a ścieki wywożone są do pobliskich oczyszczalni.
Na podstawie posiadanych i zebranych informacji dotyczących gospodarki wodno-ściekowej ustalono, że do wód powierzchniowych i ziemi podmioty znajdujące się w ewidencji WIOŚ odprowadziły w 2001 r. ok. 41,9 mln m3 ścieków. Oznacza to w praktyce, że do rzek i jezior naszego województwa, średniodobowo odprowadzanych było 114 011 m3 ścieków. Do ziemi, w ramach rolniczego zagospodarowania ścieków odprowadzanych było ok. 510 m3/d.
    Z sieci kanalizacyjnych miast do odbiorników odprowadzanych było rocznie ok. 33,5 mln m3 ścieków, natomiast z zakładów przemysłowych ok. 8,4 mln m3.
    Na terenie województwa lubuskiego w 2001 roku eksploatowanych było 243 różnego typu oczyszczalni ścieków, z tego 201 obiektów to oczyszczalnie mechaniczno-biologiczne bazujące na niskoobciążonym osadzie czynnym. Część z eksploatowanych oczyszczalni wyposażonych została dodatkowo w instalacje do chemicznego wspomagania redukcji związków biogennych (rys. IV.1-1).


Rys.IV.1-1.
Sposób odprowadzania i oczyszczania ścieków w woj. lubuskim


Rys.IV.1-2.
Dobowe ładunki zanieczyszczeń odprowadzane w ściekach do odbiorników [kg/dobę]

    Łączna przepustowość istniejących (eksploatowanych) oczyszczalni wynosi ok. 120 000 m3/d. Większość z eksploatowanych oczyszczalni jest niedociążona hydraulicznie przy jednoczesnym braku oczyszczalni w kilku miastach oraz w zdecydowanej większości wsi.
    Zebrane dane dotyczące stężeń i ilości odprowadzanych ścieków pozwoliły na obliczenie ładunków zanieczyszczeń odprowadzanych w ściekach do odbiorników w odniesieniu do charakterystycznych wskaźników tj. BZT5 i zawiesiny ogólnej (rys. IV.1-2). Maria Staroń, Janusz Tylzon


Oczyszczalnia ścieków w Krośnie Odrzańskim - widok ogólny





2. Monitoring wód powierzchniowych

2.1. Rzeki

    Na obszarze województwa lubuskiego w 2001 r. sieć krajową monitoringu rzek stanowiło 28 przekrojów pomiarowo - kontrolnych, w tym 12 przekrojów granicznych zlokalizowanych na rzekach Odrze i Nysie Łużyckiej oraz 16 przekrojów usytuowanych na Odrze, Warcie, Noteci, Bobrze, Kwisie, Rowie Polskim i Baryczy. Sieć regionalną monitoringu tworzyło 28 przekrojów pomiarowo - kontrolnych na 13 rzekach (m.in. na: Obrze Leniwej, Lubszy, Mierzęckiej Strudze, Pliszce i Obrze). Ponadto, na obszarze województwa lubuskiego, w ramach monitoringu lokalnego kontynuowano badania rzek: Kłodawki, Złotej Strugi, Zimnej Wody i Łączy oraz Obrzycy - ogółem w 13 przekrojach pomiarowo-kontrolnych. Zasadniczo monitoring w sieciach lokalnych realizowany był poza WIOŚ; okresowe badania Złotej Strugi prowadziło laboratorium Spółki "Złota Struga", badania Zimnej Wody i Łączy realizowane były przez Laboratorium Oczyszczalni Ścieków "Łącza", natomiast jakość wód Obrzycy (wraz z dopływami) kontrolowało Laboratorium ZWiK w Zielonej Górze. WIOŚ uczestniczył jedynie w badaniach rz. Kłodawki.
    Badania odbywały się według metodyki obowiązującej w poprzednich latach, omówionej szczegółowo w analogicznym raporcie dotyczącym 1999 r., dostępnym na stronie internetowej WIOŚ (www.zgora.pios.gov.pl).
    Podstawą klasyfikacji badanych wód, a zatem zaliczenia ich do odpowiedniej klasy czystości było porównanie obliczonych stężeń gwarantowanych i charakterystycznych oraz bezpośrednio stężeń pomierzonych z wartościami wskaźników zanieczyszczeń śródlądowych wód powierzchniowych, określonymi w załączniku nr 1 do Rozporządzenia Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 5 listopada 1991 r. w sprawie klasyfikacji wód oraz warunków, jakim powinny odpowiadać ścieki wprowadzane do wód lub do ziemi.
    W 2001 r. ocenie poddano odcinki rzek o łącznej długości 1063,7km, w tym: w sieci krajowej 655,3km oraz w sieci regionalnej i sieciach lokalnych ogółem - ok. 408 km. W tabelach IV.2.1 - IV.2.3 zestawiono długości odcinków poszczególnych rzek poddanych ocenie w 2001 r. z podziałem na różne sieci monitoringu. Podano również ilość i numerację przekrojów pomiarowo-kontrolnych zlokalizowanych na każdym z wymienionych odcinków.


Tab.IV.2.1.
Rzeki badane w sieci krajowej (K)w 2001 r.



Tab.IV.2.2.
Rzeki badane w sieci regionalnej (R)w 2001 r
.


Tab.IV.2.3.
Rzeki badane w sieciach lokalnych (L)w 2001 r.

    Ocenę stanu czystości rzek badanych w ramach monitoringu środowiska w 2001 r. przedstawiono w dalszej części rozdziału. W formie tabelarycznej podano wyniki klasyfikacji wód dokonanej na postawie stężeń gwarantowanych i charakterystycznych badanych zanieczyszczeń wód. Dodatkowo - dla porównania - dokonano klasyfikacji wód w oparciu o stężenia średnie roczne. W tabelach zamieszczono również konkretne wartości liczbowe ww. stężeń wybranych zanieczyszczeń - o decydującym znaczeniu dla klasyfikacji wód w danym przekroju pomiarowym. Należy podkreślić, że wg obowiązującej metodyki oceny, o deklasyfikacji wód tj. zaliczeniu do gorszej klasy, lub określeniu wód wręcz jako pozaklasowe, może zdecydować pojedynczy wskaźnik zanieczyszczenia. Dla lepszego zobrazowania rzeczywistego stanu czystości wód we wszystkich badanych przekrojach, na mapie (rys.IV.2-26) przedstawiono wyniki oceny w poszczególnych grupach zanieczyszczeń. Dla wybranych przekrojów pomiarowo-kontrolnych dokonano również graficznej prezentacji wyników oceny bezpośredniej.

2.1.1. Stan czystości rzek badanych w sieci krajowej

Rzeka Odra

    Ogólna klasyfikacja wód Odry nie zmieniła się w stosunku do roku poprzedniego. Na całym badanym odcinku rzeki występowały ponadnormatywne stężenia chlorofilu "a", świadczącego pośrednio o eutrofizacji wód. Ponadto, na tzw. odcinku wewnętrznym, wody Odry cechowały się zbyt wysokim przewodnictwem i zbyt wysokimi stężeniami sodu, wskazującymi na ich znaczne zasolenie, spowodowane przede wszystkim zrzutem wód pokopalnianych w górnym biegu rzeki. Nie mniej jednak na odcinku granicznym - od Połęcka do Kostrzyna - jakość wód Odry uległa niewielkiej poprawie. W 2000 r. o ich deklasyfikacji na ww. odcinku decydowały - obok chlorofilu "a" - również przewodnictwo (w Połęcku) i wysoki odczyn (w pozostałych przekrojach). W 2001 r. wartości odczynu pH nie przekraczały normatywów określonych dla I i II klasy, przewodnictwo kształtowało się na poziomie III klasy, a jedynym wskaźnikiem zanieczyszczenia wód nie odpowiadającym normom pozostał chlorofil "a". Spadła również zawartość zawiesiny z poziomu III do poziomu II klasy czystości wód. Na podkreślenie zasługuje jednak przede wszystkim poprawa stanu sanitarnego jakości wód Odry, który na całej długości rzeki odpowiadał już III klasie czystości.
    Na terenie Lubuskiego wszystkie większe miasta odprowadzające ścieki do Odry wyposażone są w urządzenia oczyszczające (na ogół wysokosprawne). Bez oczyszczalni w zlewni Odry pozostają nadal m.in. miasta: Kożuchów, Szprotawa, Małomice i Lubsko.
    Dalsza poprawa stanu czystości wód rzeki uwarunkowana jest podejmowaniem kolejnych działań o charakterze sanacyjnym, zarówno na terenach miejskich jak i wiejskich, nie tylko w województwie lubuskim, ale na obszarze całej zlewni Odry, daleko wykraczającej poza granice województwa lubuskiego, a nawet poza granice kraju.


Rzeka Odra w rejonie Krosna Odrzańskiego


Tab.IV.2.4.
Ocena ogólna stanu czystości i wskaźniki decydujące o klasyfikacji wód rzeki Odry w 2001 r.


Rys.IV.2-1.
Ocena bezpośrednia stanu czystości wód rzeki Odry powyżej Nowej Soli (przekrój monitoringu krajowego)


Rys.IV.2-2.
Ocena bezpośrednia stanu czystości wód rzeki Odry w m.Połęcko (przekrój monitoringu krajowego i granicznego)


Rys.IV.2-3.
Ocena bezpośrednia stanu czystości wód rzeki Odry w Kostrzynie (przekrój monitoringu krajowego i granicznego)


Rys.IV.2-4.
Zmiany przewodnictwa elektrolitycznego właściwego w wodach rzeki Odry

Rzeka Barycz

    Wg oceny ogólnej jakość wód ujściowego odcinka rzeki Baryczy nie uległa zmianie w stosunku do roku poprzedniego, choć zaszły zmiany w zakresie poszczególnych wskaźników zanieczyszczenia. Wody nie odpowiadały określonym normom czystości (tab. IV.2.5.), ze względu na stężenia azotu azotynowego oraz zanieczyszczenie bakteriologiczne, które wzrosło w porównaniu z 2000 r. Równocześnie stwierdzono wyraźne obniżenie zawartości związków fosforu i chlorofilu "a" (z poziomu ponadnormatywnego do poziomu III klasy czystości wód).
    Za jakość wód Baryczy w przekroju kontrolowanym przez WIOŚ w Zielonej Górze odpowiedzialne są źródła zanieczyszczeń zlokalizowane poza terenem województwa lubuskiego, w Dolnośląskiem i Wielkopolsce, wprowadzające ścieki do wód dopływów tej rzeki, takich jak: Sąsiecznica, Orla, Śląski Rów i Rów Polski. Podejmowane działania w zakresie porządkowania gospodarki wodno-ściekowej w zlewni Baryczy powinny przynieść dalszą poprawę stanu czystości rzeki.


Tab.IV.2.5.
Ocena ogólna stanu czystości i wskaźniki decydujące o klasyfikacji wód rzeki Barycz w 2001 r.



Rys.IV.2-5.
Ocena bezpośrednia stanu czystości rzeki Barycz w m.Wyszanów (przekrój monitoringu krajowego)

Rzeka Rów Polski

    W ocenie ogólnej jakość wód Rowu Polskiego nadal nie odpowiadała normom (tab. IV.2.6), w stosunku do roku poprzedniego uległa ona jednak wyraźnej poprawie. Spadły - z poziomu ponadnormatywnego do poziomu III klasy - stężenia związków organicznych, fosforanów i chlorofilu "a", obniżyła się - z poziomu III do poziomu II klasy czystości wód - zawartość zawiesiny ogólnej, poprawił się także stan sanitarny rzeki.
    Poprawa jakości wód Rowu Polskiego związana jest z zakończeniem modernizacji oczyszczalni ścieków w Henrykowie dla m. Leszna (przekazanej do eksploatacji w lipcu 2000 r.) i zwiększeniem efektywności oczyszczania ścieków. W związku z tym, że niedostatecznie oczyszczone ścieki z Leszna (trafiające do Rowu Polskiego za pośrednictwem rzeki Kopanicy) stanowiły główne źródło zanieczyszczenia wód Rowu, można spodziewać się dalszej stopniowej poprawy ich jakości.


Tab.IV.2.6.
Ocena ogólna stanu czystości i wskaźniki decydujące o klasyfikacji wód rzeki Rów Polski w 2001 r.



Rys.IV.2-6.
Ocena bezpośrednia stanu czystości rzeki Rów Polski przed ujściem do Baryczy (przekrój monitoringu krajowego)

Rzeka Warta

    Jakość wód rzeki Warty nie odpowiada normom od wielu lat. Ma na to wpływ szczególnie stan gospodarki ściekowej w dużych miastach położonych w górnej i środkowej części zlewni rzeki (Częstochowa, Łódź, Poznań).
    Na podkreślenie zasługuje fakt, że z roku na rok coraz mniej wskaźników decyduje o deklasyfikacji wód Warty. W 2000 roku obok chlorofilu "a" i stanu sanitarnego również fosfor ogólny był wskaźnikiem decydującym o zaliczeniu rzeki do nie odpowiadającej normom czystości. W 2001 roku uległy obniżeniu, oprócz stężeń fosforu ogólnego, także stężenia fosforanów (z klasy III do II), zmalała również ilość zawiesin (z II do I klasy). Rzeka była dobrze natleniona, stężenia fenoli i detergentów anionowych nie przekraczały wartości dopuszczalnych dla I klasy. Warto podkreślić dobre wyniki badań zawartości metali ciężkich i zasolenia - 100% wyników uzyskanych w tych grupach odpowiadało I klasie czystości. Są to niewątpliwie korzystne efekty zmian technologii stosowanych w przemyśle, ale przede wszystkim skutki znaczących inwestycji w zakresie oczyszczania ścieków komunalnych i przemysłowych. Dobry wpływ na jakość wód powierzchniowych daje z pewnością racjonalizacja zużycia nawozów sztucznych i pestycydów w rolnictwie.
    Pomimo spadku stężeń fosforu ogólnego i fosforanów, pozostająca w wodzie ilość biogenów powoduje nadal efekt eutrofizacji, a więc wysokie koncentracje chlorofilu "a". Najbardziej niepokojący jest, stwierdzany od wielu lat, zły stan sanitarny rzeki, za który odpowiedzialne są patogeny zawarte w ściekach komunalnych. Dla poprawy jakości wód Warty niezbędne są dalsze nakłady na budowę i modernizację oczyszczalni ścieków, a zwłaszcza wyposażenie wszystkich dużych oczyszczalni w tzw. trzeci stopień oczyszczania tj. redukcję ładunków azotu i fosforu w ściekach oczyszczonych, odprowadzanych do odbiornika.


Tab.IV.2.7.
Ocena ogólna stanu czystości i wskaźniki decydujące o klasyfikacji wód rzeki Warty w 2001 r.



Rys.IV.2-7.
Ocena bezpośrednia stanu czystości rzeki Warty powyżej ujścia Obry (przekrój monitoringu krajowego)



Rys.IV.2-8.
Ocena bezpośrednia stanu czystości rzeki Warty w m.Świerkocin (przekrój monitoringu krajowego)



Rys.IV.2-9.
Ocena bezpośrednia stanu czystości rzeki Warty w Kostrzynie (przekrój monitoringu krajowego)

Rzeka Noteć

    Ogólna ocena jakości wód Noteci nie uległa zmianie, jednak w porównaniu do 2000 roku zauważalny jest spadek stężeń fosforu ogólnego z poziomu III klasy do II. Ciągle jeszcze utrzymuje się wysokie stężenie chlorofilu "a", niepokojący jest również zły stan sanitarny przyujściowego odcinka rzeki. Przeprowadzona w 2001 roku modernizacja komunalnej oczyszczalni dla miasta Drezdenka będzie miała niewątpliwie korzystny wpływ na jakość wód rzeki.


Tab.IV.2.8.
Ocena ogólna stanu czystości i wskaźniki decydujące o klasyfikacji wód rzeki Noteć w 2001 r.


Rys.IV.2-10 .
Ocena bezpośrednia stanu czystości rzeki Noteć powyżej Drezdenka (przekrój monitoringu krajowego)



Rys.IV.2-11.
Ocena bezpośrednia stanu czystości rzeki Noteć przed ujściem do Warty (przekrój monitoringu krajowego)

Rzeka Bóbr

    Badania wykonane w 2001 r. wykazały zanieczyszczenie wód Bobru nie odpowiadające normom we wszystkich przekrojach pomiarowo-kontrolnych, z wyjątkiem przekroju zlokalizowanego przy ujściu do Odry, gdzie kształtowało się ono na poziomie III klasy czystości (tab. IV.2.9). Podobnie jak w roku poprzednim o pozaklasowym charakterze wód rzeki decydował jej stan sanitarny. Sporadycznie występowały również zwiększone stężenia miedzi. W zakresie pozostałych wskaźników wody Bobru cechowały się lepszą jakością, a szereg spośród nich utrzymywało się na poziomie najwyższej, I klasy czystości.
    Za nadmierne zanieczyszczenie bakteriologiczne odpowiedzialne są ścieki bytowo-gospodarcze wprowadzane do wód. Mimo wielu zrealizowanych w zlewni Bobru inwestycji w zakresie gospodarki ściekowej, szereg miast i miejscowości położonych nad rzeką, bądź jej dopływami nie posiada w dalszym ciągu wysokosprawnych, nowoczesnych oczyszczalni. Należą do nich na terenie województwa lubuskiego m. in. miasta Szprotawa i Małomice. W 2001 r. w Szprotawie prowadzono prace przygotowawcze na rzecz kompleksowego rozwiązania gospodarki ściekowej w mieście, tj. budowy kanalizacji i oczyszczalni ścieków. Równolegle podjęto działania sanacyjne na terenie gminy - poprzez budowę sieci kanalizacyjnych w kilku - wcześniej wyposażonych w wodociągi - miejscowościach i ich podłączenie do oczyszczalni ścieków w Wiechlicach.
    Na podkreślenie zasługuje fakt nie występowania już w wodach Bobru nadmiernych stężeń związków biogennych, w szczególności związków fosforu, które jeszcze kilka lat temu wielokrotnie przekraczały dopuszczalne normy. Jest to wymierny efekt inwestowania w gospodarkę ściekową w miastach, takich jak: Żary, Żagań, Nowogród Bobrzański, dla których rzeka stanowi (bezpośrednio, bądź pośrednio) odbiornik ścieków. Nie bez znaczenia są tu również działania proekologiczne podjęte w sektorze przemysłowym, w szczególności w Zakładach Chemicznych "Wizów" S.A. (producenta soli fosforowych w miejscowości Łąka k/Bolesławca, woj. dolnośląskie), w których wprowadzono program racjonalizacji poboru wody i wtórnego wykorzystania powstających ścieków.


Tab.IV.2.9.
Ocena ogólna stanu czystości i wskaźniki decydujące o klasyfikacji wód rzeki Bóbr w 2001 r.



Rys.IV.2-12.
Ocena bezpośrednia stanu czystości rzeki Bóbr powyżej Leszna Górnego (przekrój monitoringu krajowego)



Rys.IV.2-13.
Ocena bezpośrednia stanu czystości rzeki Bóbr przed ujściem do Odr y (przekrój monitoringu krajowego)



Rys.IV.2-14.
Zmiany stężeń gwarantowanych fosforu ogólnego w wodach rzeki Bóbr

Rzeka Kwisa

    Wody ujściowego odcinka Kwisy w zakresie większości wskaźników fizyko-chemicznych odpowiadały najwyższej I klasie czystości, tylko w zakresie zawartości związków biogennych kwalifikowały się do II klasy. Na II klasę wskazywały również wyniki oznaczeń hydrobiologicznych. W stosunku do 2000 roku nastąpiło niestety pogorszenie stanu sanitarnego wód Kwisy; miano coli - jako jedyne spośród oznaczanych wskaźników zanieczyszczenia - nie odpowiadało obowiązującym normom i w klasyfikacji ogólnej decydowało o pozaklasowym charakterze wód.
    Obszar zlewni rzeki Kwisy znajduje się w zdecydowanej większości poza granicami województwa lubuskiego (na terenie woj. dolnośląskiego), tam też zlokalizowane są główne źródła zanieczyszczeń rzeki (m.in. miasta Świeradów Zdrój i Lubań).


Tab.IV.2.10.
Ocena ogólna stanu czystości i wskaźniki decydujące o klasyfikacji wód rzeki Kwisy w 2001 r.



Rys.IV.2-15.
Wyniki bezpośredniej oceny jakości wód rzeki Kwisy w Trzebowie (przekrój monitoringu krajowego)

Rzeka Nysa Łużycka

    W 2001 r. - w ocenie ogólnej, wody Nysy Łużyckiej na całej długości rzeki w granicach województwa lubuskiego, sklasyfikowano jako nie odpowiadające normom. Na odcinku od granicy z województwem dolnośląskim do przekroju powyżej Gubina oraz dalej, przed ujściem do Odry, zanieczyszczenie bakteriologiczne wód Nysy Łużyckiej nie odpowiadało żadnym normom. Dodatkowo - w rejonie Sobolic występowały ponadnormatywne stężenia azotu azotynowego, a w kilku przekrojach zlokalizowanych w dolnym biegu rzeki - okresowo (sierpień, wrzesień) - obserwowano nadmierną zawartość zawiesiny ogólnej.
    W stosunku do roku poprzedniego wody Nysy Łużyckiej cechowało wyższe zanieczyszczenie w zakresie zawartości związków biogennych i zawiesiny ogólnej (wzrost z poziomu II do poziomu III klasy). Nysa Łużycka jako rzeka graniczna pełni rolę odbiornika ścieków z szeregu miast i miejscowości, nie tylko z terenu Dolnośląskiego i Lubuskiego, ale także obszarów zlewni położonych poza granicami Polski - w Czechach i Niemczech. Ścieki odprowadzane są bądź to bezpośrednio do rzeki, bądź poprzez dopływy, z których najważniejsze po stronie polskiej to: Miedzianka, Witka, Czerwona Woda, Skroda, Wodra i Lubsza. Do głównych źródeł zanieczyszczeń Nysy Łużyckiej należą: Liberec i Hradek w Czechach, Zittau, Hirschfelde, Görlitz i Guben w Niemczech oraz Bogatynia, Zgorzelec, Pieńsk, Łęknica, Olszyna i Gubin - w Polsce. Ścieki bytowo-gospodarcze, nawet po oczyszczeniu w wysokosprawnych oczyszczalniach powodują zanieczyszczenie bakteriologiczne wód, natomiast występująca okresowo zwiększona zawartość zawiesiny w rzekach o charakterze górskim, do których należy Nysa Łużycka, związana jest głównie z intensywnymi (również okresowo) opadami deszczu. Duże znaczenie dla stanu czystości wód Nysy Łużyckiej ma również sposób eksploatacji licznych na rzece urządzeń piętrzących, zarówno po stronie polskiej, jak i niemieckiej. Pogorszenie jakości wód Nysy Łużyckiej w zakresie zawartości związków biogennych wiązać się może w pewnym stopniu z warunkami hydrologicznymi, z analizy których wynika, że 2001 rok był bardziej suchy, a średni roczny przepływ w rzece był niższy o 15% niż w 2000 r.


Tab.IV.2.11.
Ocena ogólna stanu czystości i wskaźniki decydujące o klasyfikacji wód rzeki Nysy Łużyckiej w 2001 r.



Rys.IV.2-16.
Wyniki bezpośredniej oceny jakości wód rzeki Nysy Łużyckiej poniżej Gubina



Rys.IV.2-17.
Zmiany zawartości zawiesiny ogólnej w wodach rzeki Nysy Łużyckiej

2.1.2. Stan czystości rzek badanych w sieci regionalnej i sieciach lokalnych

Rzeka Drawa

    Rzeka Drawa należy obecnie do rzek o stosunkowo czystych wodach. Kilka lat wcześniej stwierdzano podwyższone do III klasy stężenia chlorofilu "a", biogenów oraz nie zadowalający stan sanitarny. Drawa była pośrednim odbiornikiem ścieków komunalnych i technologicznych, gdyż przepływa przez jeziora Dubie Północne i Dubie Południowe, do których w przeszłości trafiały zanieczyszczenia z wielu źródeł na terenie Drawna. Oddana do eksploatacji w połowie lat 90. oczyszczalnia ścieków dla Drawna, przyczyniła się bez wątpienia do poprawy jakości wód rzeki. Ponadto uległy likwidacji źródła zanieczyszczeń niektórych dopływów Drawy (rzek: Bagnicy, Słopicy, Korytnicy, Sitnej).
    W 2001 r. wody Drawy kwalifikowały się w zakresie różnych wskaźników do I - II klasy czystości.


Tab.IV.2.12.
Ocena ogólna stanu czystości i wskaźniki decydujące o klasyfikacji wód rzeki Drawy w 2001 r.

Rzeka Ilanka

    W stosunku do roku poprzedniego nastąpiła poprawa stanu czystości rzeki pod względem stężenia chlorofilu "a" - z poziomu ponadnormatywnego do poziomu III klasy. Wartości pozostałych wskaźników utrzymywały się na zbliżonym poziomie. Na stan czystości Ilanki największy wpływ mają ścieki odprowadzane z miejscowości Torzym i Rzepin.


Tab.IV.2.13.
Ocena ogólna stanu czystości i wskaźniki decydujące o klasyfikacji wód rzeki Ilanki w 2001 r.

Kanał Czerwony

    Wcześniejsze badania Kanału Czerwonego przeprowadzono w 1997 roku, w ppk w Czarnowie. Stan czystości Kanału Czerwonego nie odpowiadał wówczas normom, o czym decydowała niska zawartość tlenu rozpuszczonego oraz wysokie stężenia fosforu ogólnego i manganu. W 2001 roku wody Kanału Czerwonego kwalifikowały się do III klasy z uwagi na niską zawartość tlenu rozpuszczonego, wysokie stężenia azotu azotynowego i manganu oraz miano coli. Kanał Czerwony ma szansę na poprawę jakości wód, gdyż największe w jego zlewni oczyszczalnie ścieków - dla Słubic i Górzycy - funkcjonują z roku na rok sprawniej i efektywniej.


Tab.IV.2.14.
Ocena ogólna stanu czystości i wskaźniki decydujące o klasyfikacji wód Kanału Czerwonego w 2001 r.

Rzeka Kłodawka

    W 2001 r. w ocenie ogólnej stan czystości wód Kłodawki w jej górnym biegu nadal nie odpowiadał normom, choć o dyskwalifikacji zadecydował tym razem jedynie zbyt wysoki wskaźnik biomasy fitoplanktonu, czyli chlorofil "a" (tab. IV.2.15). Poza tym wysokie, odpowiadające III klasie wartości przyjmowały następujące wskaźniki: zawiesina ogólna, azot azotynowy, fosfor ogólny i miano coli. W granicach dopuszczalnych dla II klasy mieściły się: BZT5, utlenialność, ChZT, fosforany, mangan i indeks saprobowości sestonu.
    W dolnym odcinku wody rzeki nadal nie odpowiadały normom z powodu złego stanu sanitarnego. W III klasie mieściły się: zawiesina ogólna i azot azotynowy. Podwyższone do II klasy były: BZT5, utlenialność, ChZT, fosforany, fosfor ogólny, mangan, chlorofil "a" i indeks saprobowości sestonu. Pozostałe wskaźniki spełniały wymagania I klasy.
    Na podkreślenie zasługuje fakt, że wody Kłodawki - zarówno w górnym, jak i dolnym biegu rzeki - w klasyfikacji ogólnej zostały ocenione jako nadmiernie zanieczyszczone, mimo że aż 20 spośród 31 badanych wskaźników, spełniało wymagania I klasy czystości.
    Godnym uwagi jest również to, że w 2001 roku deklasyfikację rzeki powodowały tylko dwa wskaźniki (chlorofil "a" w górnym, a miano coli w dolnym biegu rzeki), co budzi nadzieję na dalszą stopniową poprawę jej stanu czystości. Niekorzystną dla Kłodawki cechą jest duża powierzchnia zlewni i charakter dorzecza: silnie rozwinięta sieć hydrograficzna, liczne stawy rybne i wprowadzanie ścieków deszczowych z terenu Gorzowa Wlkp.


Tab.IV.2.15.
Ocena ogólna stanu czystości i wskaźniki decydujące o klasyfikacji wód rzeki Kłodawki w 2001 r.



Rys.IV.2-19.
Ocena bezpośrednia stanu czystości wód rzeki Kłodawki w Gorzowie Wlkp.

Rzeka Lubsza

    Wody rzeki Lubszy nie odpowiadały normom na całym kontrolowanym odcinku (tab. IV.2.16). Poniżej m. Lipinki zaznacza się wyraźnie wpływ zrzutów niedostatecznie oczyszczanych ścieków. Poprawę stanu czystości Lubszy w najbliższych latach winny przynieść poczynione działania inwestycyjne w zakresie gospodarki wodno-ściekowej w zlewni rzeki, m.in. zbudowanie oczyszczalni wód opadowych z terenu Zakładów "KRONOPOL" w Żarach oraz (trwająca) budowa oczyszczalni ścieków dla Lubska.


Tab.IV.2.16.
Ocena ogólna stanu czystości i wskaźniki decydujące o klasyfikacji wód rzeki Lubszy w 2001 r.

Rzeka Mierzęcka Struga

    Wcześniejsze badania Mierzęckiej Strugi prowadzone były w 1997 roku w ppk. w Łęczynie (2,9km). W ogólnej ocenie wody rzeki odpowiadały wówczas III klasie czystości ze względu na zawartość azotu azotynowego, fosforu ogólnego, chlorofilu "a" oraz zły stan sanitarny. W 2001 roku trzy pierwsze z wymienionych wskaźników w dalszym ciągu utrzymywały się na poziomie III klasy, pogorszył się jednak stan sanitarny wód i - dodatkowo - obniżyła się zawartość tlenu rozpuszczonego. Na złą jakość wód Mierzęckiej Strugi w odcinku przyujściowym ma wpływ fakt, że pełni ona rolę odbiornika ścieków z oczyszczalni w Dobiegniewie, która charakteryzowała się nie zadowalającymi efektami oczyszczania. Obecnie oczyszczalnia jest w trakcie modernizacji, polegającej na zmianie technologii oczyszczania na wysokosprawną.


Tab.IV.2.17.
Ocena ogólna stanu czystości i wskaźniki decydujące o klasyfikacji wód rzeki Mierzęckiej Strugi w 2001 r.

Rzeka Obra

    Wody rzeki Obry nie odpowiadały normom na całym kontrolowanym odcinku. Podobnie jak w latach poprzednich o złej jakości wód decydowały wysokie stężenia fosforu ogólnego i fosforanów, chlorofilu "a" oraz nieodpowiedni stan sanitarny. Stan czystości Obry uwarunkowany jest rozwiązaniem problemów gospodarki wodno-ściekowej w jej zlewni, głównie na terenie wykraczającym poza województwo lubuskie, w górnym biegu rzeki.


Tab.IV.2.18.
Ocena ogólna stanu czystości i wskaźniki decydujące o klasyfikacji wód rzeki Obry w 2001 r.



Rys.IV.2-20.
Ocena bezpośrednia stanu czystości wód rzeki Obry w Skwierzynie przed ujściem do Warty (przekrój monitoringu regionalnego)

Rzeki Obra Leniwa i Lubiniecka Struga

    Badania wykonane w 2001 roku wykazały, że stan czystości wód rzeki Obry Leniwej nie uległ zasadniczym zmianom (poprzednie kompleksowe badania wykonano w 1994 r.). Na przeważającej długości rzeki jej wody nie odpowiadały ustalonym normom, w zakresie zawartości związków biogennych oraz stanu sanitarnego. Z badań wynika, iż nadal spory ładunek związków biogennych wprowadzany jest do Obry Leniwej za pośrednictwem Lubinieckiej Strugi, przyjmującej ścieki z oczyszczalni w Świebodzinie. Dopływ ten cechuje się również ponadnormatywnym zanieczyszczeniem pod względem zawartości substancji biogennych i zanieczyszczenia bakteriologicznego. Na końcowym odcinku Obry Leniwej - poniżej jeziora Wojnowskiego - nastąpiła poprawa jakości wód rzeki w zakresie zawartości zanieczyszczeń organicznych, substancji rozpuszczonych i zawiesiny ogólnej. Stwierdzono także spadek bezwzględnych wartości stężeń zanieczyszczeń biogennych (w szczególności fosforu ogólnego), decydujących o klasyfikacji wód rzeki. Pozytywne zmiany są zapewne efektem uporządkowania gospodarki wodno-ściekowej w Wojnowie i ustabilizowania się jakości wód Jeziora Wojnowskiego (niestety - silnie zeutrofizowanego).


Tab.IV.2.19.
Ocena ogólna stanu czystości i wskaźniki decydujące o klasyfikacji wód rzeki Obry Leniwej i rzeki Lubinieckiej Strugi w 2001 r.


Rzeka Obrzyca

    Podobnie, jak w latach ubiegłych, w 2001 r. badania rzeki Obrzycy realizowane były przez laboratorium ZWiK w Zielonej Górze, w ramach monitoringu lokalnego. Wykazały one poprawę jakości wód Obrzycy, zarówno na wypływie z Jeziora Sławskiego - z poziomu III do poziomu II klasy czystości wód, jak i w pozostałych przekrojach pomiarowo-kontrolnych - z poziomu ponadnormatywnego do poziomu III klasy. Nie uległ natomiast poprawie stan czystości wód jednego z badanych dopływów Obrzycy - Rowu z Klępska - cechującego się przede wszystkim nadmiernym zanieczyszczeniem bakteriologicznym. Nadmierne zanieczyszczenie innego dopływu - Kanału Obrzycko - związkami żelaza i manganu ma charakter naturalny.


Tab.IV.2.20.
Ocena ogólna stanu czystości i wskaźniki decydujące o klasyfikacji wód rzeki Obrzycy w 2001 r.


Rys.IV.2-21.
Ocena bezpośrednia stanu czystości wód rzeki Obrzycy w Lubiatowie (przekrój monitoringu lokalnego)


Rys.IV.2-22.
Ocena bezpośrednia stanu czystości wód rzeki Obrzycy w m. Sadowa (przekrój monitoringu lokalnego)

Rzeka Pliszka

    Za wyjątkiem nie odpowiadającej normom (zbyt niskiej) zawartości tlenu rozpuszczonego oraz stężeń chlorofilu "a" na poziomie III klasy, wszystkie pozostałe badane wskaźniki zanieczyszczenia wód rzeki Pliszki mieściły się w granicach norm określonych dla I i II klasy czystości. Wprawdzie rok wcześniej ani jeden parametr nie deklasyfikował rzeki do poziomu nie odpowiadającego normom, jednak wartości aż trzech wskaźników kwalifikowały się do III klasy. Należy podkreślić, że niska zawartość tlenu rozpuszczonego występowała w 2001 roku incydentalnie, w okresie stanów niżowych rzeki.


Tab.IV.2.21.
Ocena ogólna stanu czystości i wskaźniki decydujące o klasyfikacji wód rzeki Pliszki w 2001 r.



Rys.IV.2-23.
Ocena bezpośrednia stanu czystości wód rzeki Pliszki w Uradzie (przekrój monitoringu regionalnego)

Rzeka Witna

    W stosunku do badań z 1999 roku (Witna nie była objęta monitoringiem w 2000 r.) stan czystości rzeki uległ poprawie, mimo nadal utrzymującego się pozaklasowego charakteru wód. W ogólnej ocenie, wody Witnej w 1999 r. poniżej Witnicy nie odpowiadały normom ze względu na następujące wskaźniki: niską zawartość tlenu rozpuszczonego, wysokie BZT5 i ChZT, wysoką zawartość azotu azotynowego i fosforu ogólnego oraz zły stan sanitarny. W 2001 r. o deklasyfikacji wód decydowało wysokie stężenie azotu azotynowego i zły stan sanitarny.
    Wobec faktu oddania do eksploatacji dwóch oczyszczalni dla Witnicy, a tym samym odcięcia dopływu ścieków do rzeki (m. in. z browaru), można oczekiwać stopniowej poprawy jakości jej wód.

Rzeki Zimna Woda i Łącza

    W 2001 r. badania wód Zimnej Wody i Łączy wykonywało laboratorium Oczyszczalni Ścieków "Łącza" w ramach monitoringu odbiornika ścieków z Zielonej Góry - po oczyszczalni w Łężycy. Badania wykonane powyżej ujścia Łączy (stanowiącej bezpośredni odbiornik ścieków z ww. oczyszczalni) wykazały występowanie okresowych niedoborów tlenu rozpuszczonego w wodach Zimnej Wody, decydujące o ocenie wód jako nie odpowiadających normom. Ponadto w toku badań stwierdzono: ponadnormatywne zanieczyszczenie wód ujściowego odcinka Łączy w zakresie zwartości substancji biogennych oraz zanieczyszczenie wód Zimnej Wody poniżej ujścia Łączy na poziomie III klasy czystości (ze względu na zawartość związków biogennych i stan sanitarny).
    W stosunku do 2000 roku nastąpiło zmniejszenie zanieczyszczenia wód Zimnej Wody poniżej ujścia Łączy, z poziomu nie odpowiadającego normom do poziomu III klasy czystości wód.
    Dla dalszej poprawy jakości wód rzeki Zimnej Wody konieczne jest przede wszystkim dalsze ograniczenie zanieczyszczenia Łączy poprzez uporządkowanie gospodarki ściekowej na terenie m. Przylep oraz eliminowanie zanieczyszczeń dopływających do rzeki ze ściekami deszczowymi z terenu Zielonej Góry.


Tab.IV.2.22.
Ocena ogólna stanu czystości i wskaźniki decydujące o klasyfikacji wód rzeki Witnej w 2001 r.



Tab.IV.2.23.
Ocena ogólna stanu czystości i wskaźniki decydujące o klasyfikacji wód rz.Zimnej Wody i Łączy w 2001 r.

Rzeka Złota Struga

    Badania rzeki Złotej Strugi w rejonie Żar prowadzone były w 2001 r., w ramach monitoringu lokalnego przez Laboratorium Spółki "Złota Struga". Wykazały one utrzymywanie się nadmiernego zanieczyszczenia wód Złotej Strugi zarówno powyżej, jak i poniżej wylotu ścieków z oczyszczalni w Żarach. Wyniki badań wskazują na konieczność kontynuacji prac związanych ze skanalizowaniem zarówno samych Żar, jak i pobliskiej Kadłubii.


Tab.IV.2.24.
Ocena ogólna stanu czystości i wskaźniki decydujące o klasyfikacji wód rz.Złotej Strugi w 2001 r.

2.1.3. Podsumowanie wyników badań

    Wg obowiązujących kryteriów oceny jakości wód rzeki objęte badaniami monitoringowymi w 2001 r. na terenie województwa lubuskiego cechują się znacznym zanieczyszczeniem, szczególnie ze względu na nadmierną eutrofizację i skażenie mikrobiologiczne. Badania prowadzono w 69 przekrojach pomiarowo-kontrolnych; zaledwie w dwóch z nich wody kwalifikowały się w klasyfikacji ogólnej do II klasy czystości wód, a w 11 - do III klasy. W pozostałych przekrojach badane wody nie odpowiadały normom czystości.
    Do najmniej zanieczyszczonych rzek województwa (spośród badanych w 2001 r.) należą Drawa i Obrzyca (w górnym biegu), prowadzące wody o niewielkich stężeniach zanieczyszczeń fizyczno-chemicznych oraz czyste pod względem sanitarnym. Rzekami nieco bardziej zanieczyszczonymi (jednak tylko pod względem sanitarnym) są Kwisa i Kanał Czerwony - w górnym biegu. Do rzek o znacznym zanieczyszczeniu należą Lubsza i Obra.
    Źródłem m.in. skażeń mikrobiologicznych wód oraz przyczyną nadmiernej eutrofizacji są przede wszystkim nie oczyszczone ścieki z miast i zanieczyszczenia z terenów wiejskich. Ścieki z terenów wiejskich odprowadzane są często do lokalnych cieków lub do gruntu powodując ich degradację. Szereg miejscowości wiejskich wyposażonych w wodociągi grupowe nie posiada rozwiązanej gospodarki ściekowej.
    W 2001 r. nastąpiła poprawa stanu czystości wód głównych rzek województwa lubuskiego, badanych w sieci krajowej monitoringu, w zakresie niektórych wskaźników, takich jak: przewodnictwo (Odra), fosforany (Barycz, Rów Polski, Warta), fosfor ogólny (Warta, Noteć), chlorofil "a" (Barycz, Rów Polski) i zawiesina ogólna (Odra, Warta).
    Obserwowane pozytywne zmiany nie znalazły jednak odzwierciedlenia w klasyfikacji ogólnej; w 2001 r. - w porównaniu z 2000 r. - stwierdzono wzrost długości odcinków rzek prowadzących wody o nadmiernym zanieczyszczeniu - z 88,9%, aż do 99,7% (tabele IV.2.25 i IV.2.26, rys. IV.2.24). Zadecydowało o tym pogorszenie stanu sanitarnego niektórych wód, a konkretnie: Kwisy w rejonie Trzebowa, Bobru - w Nowogrodzie Bobrzańskim oraz Nysy Łużyckiej w rejonie Zasiek.
W tym miejscu należy podkreślić dalszą poprawę stanu sanitarnego rzeki Odry, której wody na całej długości w granicach województwa lubuskiego pod względem bakteriologicznym spełniały normy określone dla III klasy czystości.


Tab.IV.2.25.
Klasyfikacja ogólna rzek badanych w sieci krajowej monitoringu w 2000 r.


Tab.IV.2.26.
Klasyfikacja ogólna rzek badanych w sieci krajowej monitoringu w 2001 r.


Rys.IV.2-24.
Ocena ogólna stanu czystości wód głównych rzek woj.lubuskiego w latach 2000 -2001


Tab.IV.2-27.
Klasyfikacja rzek badanych w sieci krajowej monitoringu wg kryterium wskaźników obligatoryjnych w 2000 r.


Tab.IV.2-28.
Klasyfikacja rzek badanych w sieci krajowej monitoringu wg kryterium wskaźników obligatoryjnych w 2001 r.


Rys.IV.2-25.
Ocena stanu czystości wód głównych rzek woj.lubuskiego wg kryterium wskaźników obligatoryjnych w latach 2000 -2001

    Wzorem roku ubiegłego, dla pełniejszego zobrazowania stanu czystości wód głównych rzek województwa lubuskiego, klasyfikację ogólną uzupełniono o klasyfikację wg kryterium wskaźników obligatoryjnych, do których należą: tlen rozpuszczony, BZT5, utlenialność, substancje rozpuszczone, chlorki, siarczany, zawiesina ogólna oraz fenole.
    W tabelach IV.2.27 i IV.2.28 oraz na rys. IV.2-25 porównano klasyfikację wód rzek badanych w latach 2000 i 2001 w ramach monitoringu krajowego pod względem wskaźników obligatoryjnych. Porównanie wg tego kryterium wykazało istotną poprawę w ostatnim roku, wyrażającą się przede wszystkim poprzez wzrost występowania wód o najwyższej - pierwszej klasie czystości (aż o 10,7%) oraz zmniejszenie występowania wód nadmiernie zanieczyszczonych (o 9 %). Najbardziej znaczącą dla tych zmian jest poprawa stanu czystości wód Bobru, które prawie na całej długości odpowiadały I klasie. Na odcinkach rzeki poniżej Leszna Górnego i poniżej Żagania, tylko jeden spośród wskaźników obligatoryjnych (zawiesina ogólna) powodował obniżenie klasyfikacji wód z I do II klasy. Na podkreślenie zasługuje również fakt poprawy jakości wód Odry, które na blisko 90km odcinku odpowiadały wysokiej, II klasie czystości. Równocześnie nie stwierdzono już w badaniach Odry wód nadmiernie zanieczyszczonych w zakresie wskaźników obligatoryjnych. Poprawiła się także w tym zakresie jakość wód Rowu Polskiego - z poziomu nie odpowiadającego normom do poziomu III klasy. Również wody Warty cechowały się wyższą czystością niż w roku poprzednim i na całym odcinku w granicach województwa lubuskiego kwalifikowały się do II klasy. Pogorszeniu uległ niestety stan czystości wód Nysy Łużyckiej, o czym zadecydowała wysoka - okresowo - zawartość zawiesiny ogólnej.
    Mimo negatywnej oceny ogólnej spowodowanej bardzo ostrymi wymaganiami kryterialnymi, wyniki badań rzek wykonanych w 2001 r. potwierdzają korzystną tendencję zmniejszania się zanieczyszczenia wód w województwie lubuskim. Obserwowana jest ona w zakresie różnych grup zanieczyszczeń, takich jak związki organiczne, substancje biogenne, substancje specyficzne i metale ciężkie. Daje się również zauważyć - w odniesieniu do niektórych rzek - poprawę w zakresie zanieczyszczenia bakteriologicznego wód. Wahania w tym zakresie - stwierdzone na innych rzekach - rzutują bardzo niekorzystnie (o czym wspomniano wcześniej) na ocenę ogólną.


Klasyfikacja wód rzek województwa lubuskiego badanych w 2001 r.

    Pozytywne zmiany widoczne są w szczególności na rzekach, w zlewniach których podjęto w ostatnich latach działania inwestycyjne, związane z budową wysokosprawnych oczyszczalni ścieków - ograniczających w istotny sposób ładunek zanieczyszczeń wprowadzanych do wód. Oprócz budowy oczyszczalni ścieków, znaczny wpływ na jakość wód mają także inne podejmowane działania np. związane z porządkowaniem gospodarki wodno-ściekowej. Polegają one głównie na rozbudowie sieci kanalizacyjnej w miastach, zmniejszaniu dysproporcji w zakresie wyposażenia miejscowości wiejskich w wodociągi i kanalizację oraz dyscyplinowaniu mieszkańców terenów wiejskich odnośnie sposobu utylizacji ścieków i odpadów.
    Do działań podejmowanych w ostatnich latach, w celu ograniczenia presji zanieczyszczeń ze źródeł komunalnych i terenów wiejskich należą również: zmniejszenie ilości ścieków wprowadzanych do wód - poprzez optymalizację zużycia wody na cele gospodarcze i bytowe oraz ograniczenie spływów powierzchniowych zanieczyszczeń z pól, łąk i sadów - poprzez racjonalizację nawożenia i stosowania środków ochrony roślin.

Krystyna Damczyk,
Marzena Szenfeld

 

Literatura:

[1] Podział hydrograficzny Polski - IMGW, Warszawa, 1983
[2] Stan środowiska w województwie lubuskim w 2000 roku, WIOŚ w Zielonej Górze, Zielona Góra - Gorzów Wlkp. 2001
[3] Raport o stanie środowiska w województwie dolnośląskim w 2000 roku, WIOŚ we Wrocławiu, Wrocław 2001

 

2.2. Stan czystości wód stojących

    Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Zielonej Górze wraz z Delegaturą w Gorzowie Wlkp. przebadał w ramach monitoringu w 2001 roku 10 jezior o łącznej powierzchni 837,9 ha i objętości 32065,6 tys. m3. Badania monitoringowe prowadzono zgodnie z zasadami Systemu Oceny Jakości Jezior (SOJJ).
Podstawą oceny są dwa kryteria:
- klasa czystości zbiornika,
- kategoria podatności zbiornika na degradację.
    Ocena stanu czystości (klasa) opiera się na określeniu stopnia zasobności wód w związki mineralne i organiczne oraz stwierdzeniu stanu eutrofizacji zbiornika (nadmierny rozwój glonów, pogorszona przezroczystość, obniżenie stężeń tlenu). Podstawą do klasyfikacji są wyniki badań przeprowadzonych dwukrotnie w ciągu roku - wiosną i latem.
    Na ocenę podatności jeziora na degradację wpływa zespół naturalnych cech zbiornika: morfometrycznych, hydrograficznych i zlewniowych. Mogą one wpływać na jakość wód jeziora.
    Ocena czystości jeziora wraz z kategorią podatności na degradację stanowi podstawę prawidłowego gospodarowania zasobami wodnymi, ich użytkowania, ochrony i rekultywacji (szczegółowe informacje dotyczące metodyki badań jezior zamieszczone są na stronach internetowych WIOŚ).

2.2.1. Jezioro Lubiatówka (Pawle)

Położenie jeziora
- gmina: Drezdenko
- dorzecze: Gościmka - Noteć - Warta - Odra
- region fizycznogeograficzny: Pradolina Toruńsko - Eberswaldzka - Kotlina Gorzowska
- wysokość w m n.p.m.: 27,7
    Jezioro Lubiatówka położone jest na terenie Puszczy Noteckiej. Brzegi jeziora są wysokie i zalesione. Zbiornik nie ma dopływów, a odpływ stanowi przesmyk między jeziorami Lubiatówka i Solecko. Jezioro posiada 5 wysp, z których 4 są rezerwatami ornitologicznymi. Nie jest zagospodarowane na potrzeby turystyki. Jezioro nie przyjmuje ścieków z punktowych źródeł zanieczyszczeń.
    Latem dobre natlenienie jeziora utrzymywało się jedynie w 3-metrowej warstwie powierzchniowej, warstwa naddenna była całkowicie odtleniona. Ilość materii organicznej wyrażonej wskaźnikami BZT5 i ChZT odpowiadała II i III klasie czystości. Beztlenowe warunki w hypolimnionie sprzyjały uwalnianiu się latem dużych ilości fosforanów z osadów dennych, dlatego ich stężenie latem (nad dnem) nie odpowiadało normom. Wiosną natomiast, w powierzchniowej warstwie wód jeziora zaobserwowano całkowite zużycie fosforanów, co związane było z ich asymilacją w procesie intensywnej produkcji pierwotnej. Stężenia związków azotu były niewielkie, jednakże zawartość amoniaku nad dnem odpowiadała wartościom III klasy. Średnia zawartość chlorofilu w jeziorze w okresie wiosenno-letnim była wysoka (NON). Znalazło to potwierdzenie w słabej przezroczystości wód jeziora (III klasa). Warunki sanitarne nie budziły zastrzeżeń.
    Zgodnie z Systemem Oceny Jakości Jezior wody omawianego jeziora kwalifikowały się do II klasy czystości. Jezioro Lubiatówka należy do zbiorników umiarkowanie podatnych na degradację (II kategoria podatności).
    Fitoplankton wiosenny, jak i letni, był zdominowany przez okrzemki. Wiosną dominowała Synedra acus v. angustissima, przy współudziale Asterionella formosa. Latem w największych ilościach wystąpiła Asterionella formosa, przy współudziale Fragillaria crotonensis i Melosira granulata v. angustissima. Zooplankton wiosenny i letni był najliczniej reprezentowany przez widłonogi.
    Jezioro było badane poprzednio w 1997 roku. Zakwalifikowano je wówczas do III klasy czystości. Obecne badania wykazały poprawę warunków tlenowych w jeziorze, spadek ilości substancji organicznych, azotu całkowitego i soli mineralnych. Poprawie uległ również stan sanitarny jeziora.


Jez. Lubiatówka
Jez. Solecko

2.2.2. Jezioro Solecko (Piekarskie)

Położenie jeziora
- gmina: Drezdenko
- dorzecze: Gościmka - Noteć - Warta - Odra
- region fizycznogeograficzny: Pradolina Toruńsko-Eberswaldzka - Kotlina Gorzowska
- wysokość w m n.p.m.: 27,7
    Jezioro Solecko zasilane jest wodami mniejszego jeziora Lubiatówka - połączenie między jeziorami to szeroki, krótki kanał. Oba jeziora są rezerwatami ornitologicznymi, a Solecko jest również rezerwatem faunistycznym. Odpływ z jeziora stanowi niewielki ciek uchodzący do rzeki Gościmki, będącej dopływem Noteci. W zlewni bezpośredniej jeziora przewagę stanowią lasy. Na brzegu północnym znajduje się duży ośrodek rekreacyjno-wypoczynkowy dla osób niepełnosprawnych, z plażą i polem namiotowym. Jezioro nie przyjmuje ścieków z punktowych źródeł zanieczyszczeń.
    Zawartość materii organicznej w jeziorze, wyrażona poprzez ChZT i BZT5 utrzymywała się na dość niskim poziomie - odpowiednio I i II klasa. Mimo niewielkiej zasobności jeziora w związki biogeniczne, których stężenia odpowiadały I klasie (za wyjątkiem stężenia fosforu całkowitego nad dnem - II klasa), produktywność zbiornika była znaczna. Ilość chlorofilu odpowiadała III klasie. Ograniczona do wartości III klasy była również przezroczystość wody. Wartość miana coli na jednym głęboczku była obniżona do II klasy. Natomiast mała przewodność elektrolityczna wody jeziora dowodziła umiarkowanej ilości związków mineralnych w jeziorze. Nad dnem zmierzono śladowe ilości tlenu. Nie stwierdzono występowania siarkowodoru.
    Ocena przeprowadzona zgodnie z SOJJ pozwala na zaliczenie wód jeziora Solecko do II klasy czystości. Jezioro Solecko jest umiarkowanie podatne na degradację - zostało zaliczone do II kategorii.

    Ubogi jakościowo fitoplankton wiosenny był reprezentowany tylko przez okrzemki, spośród których dominowała Asterionella formosa, przy współudziale Synedra acus v. angustissima. Wśród różnorodnego ilościowo i jakościowo letniego planktonu roślinnego dominowały złotowiciowce, z przedstawicielem Dinobryon divergens. Znaczny udział w biomasie fitoplanktonu miały również okrzemki i sinice. Stwierdzono występowanie Ceratium hirundinella. Zooplankton wiosenny najliczniej reprezentował rodzaj Ciliata, zaś letni - Keratella.
    Poprzednie badania jeziora przeprowadzono w 1995 roku. Zbiornik utrzymuje II klasę czystości, jednakże wskaźniki liczbowe decydujące o tym ulegają obniżeniu. W 1995 roku wskaźnik liczbowy wynosił 2,07, a w 2001 roku - 1,73. Zmalało stężenie związków fosforu, azotu mineralnego, obniżyła się wartość przewodności elektrolitycznej.
    Do zachowania stosunkowo dobrej jeszcze jakości wód jeziora Solecko konieczne jest bardzo racjonalne wykorzystywanie zbiornika na potrzeby turystyki i rekreacji.

2.2.3. Jezioro Lubowo (Morawy)

Położenie jeziora
- gmina: Drezdenko
- dorzecze: Noteć - Warta - Odra
- region fizycznogeograficzny: Pradolina Toruńsko - Eberswaldzka - Kotlina Gorzowska
- wysokość w m n.p.m.: 35,1
    Zlewnia jeziora Lubowo jest prawie w całości zalesiona, są to tereny Puszczy Noteckiej. Jezioro zasilane jest dwoma dopływami, odpływ zasila Noteć. W zlewni bezpośredniej nie ma punktowych źródeł zanieczyszczeń. Przy odpływie zlokalizowano duże pole namiotowe.
    Koncentracja tlenu w przekroju pionowym jeziora ulegała znacznemu obniżeniu. Zawartość tlenu na powierzchni wynosiła ponad 13mg O2/dm3, a nad dnem stwierdzono jedynie jego śladowe ilości. Obciążenie wód substancjami organicznymi w okresie letnim, wyrażone wskaźnikiem BZT5 było wysokie w warstwie powierzchniowej (III klasa) i umiarkowane nad dnem (II klasa). ChZT przyjmowało wartości odpowiadające III klasie. W okresie wiosennym w wodach jeziora Lubowo nie stwierdzono fosforanów, gdyż zostały one już wykorzystane przez rozwijający się plankton. Rozwój planktonu spowodował ograniczenie przezroczystości wód do 1,0m (III klasa) przy znacznej wartości suchej masy sestonu i wysokim stężeniu chlorofilu (III klasa i NON). Stężenia fosforu całkowitego w warstwie powierzchniowej, uśrednionego z wiosny i lata oraz fosforu i fosforanów nad dnem były wysokie i nie odpowiadały normom. Stężenie azotu mineralnego wiosną mieściło się w klasie I, natomiast stężenie azotu całkowitego (średnie z wiosny i lata) w klasie II. Podwyższona do III klasy była zawartość azotu amonowego nad dnem. Niewiele było w omawianym jeziorze związków mineralnych, co wyrażało się niskimi wartościami przewodności elektrolitycznej właściwej. W okresie letnim stwierdzono obniżoną wartość miana coli, wskazującą na II klasę czystości.
    Wynik punktacji przeprowadzonej zgodnie z SOJJ wskazuje na III klasę czystości wód zbiornika. Jezioro Lubowo jest podatne na degradację i zaliczone zostało do III kategorii.
    W wiosennej mikrobiocenozie dominowały okrzemki z rodzaju Bacillariophyceae. W okresie letnim najliczniejszą i najbardziej różnorodną grupę fitoplanktonu stanowiły sinice z rodzaju Aphanizomenon i Oscillatoria.
    Jezioro Lubowo było wcześniej badane w 1993 roku. Jego wody klasyfikowano wówczas w II klasie. Obecne badania wykazały w stosunku do poprzednich wzrost stężenia fosforu całkowitego i soli mineralnych w jeziorze oraz pogorszenie stanu sanitarnego.


Jez.Lubowo (Morawy)

2.2.4. Jezioro Ostrowica

Położenie jeziora
- gmina: Dobiegniew
- dorzecze: Mierzęcka Struga - Drawa - Noteć - Warta - Odra
- region fizycznogeograficzny: Pojezierze Południowopomorskie - Pojezierze Dobiegniewskie
- wysokość w m n.p.m.: 57,1
    W otoczeniu jeziora Ostrowica przeważają pola, chociaż jego południowy brzeg okala pas lasu. Jezioro nie jest odbiornikiem ścieków z punktowych źródeł zanieczyszczeń, nie ma dopływów ani odpływu. Nad wschodnim brzegiem zlokalizowano pole namiotowe. Latem dobre natlenienie utrzymywało się do głębokości 5 metrów na obu stanowiskach badawczych. Na jednym z głęboczków warstwa naddenna stanowiła strefę beztlenową. Nie stwierdzono obecności siarkowodoru. Zbiornik był umiarkowanie zasobny w substancje organiczne - wartości BZT5 i ChZT w powierzchniowej i naddennej warstwie wody mieściły się w normatywach II klasy czystości. Znalazło to odzwierciedlenie w niskim stopniu obciążenia jeziora produktywnością biologiczną oraz solami mineralnymi - przezroczystość wody, chlorofil "a", sucha masa sestonu i przewodność elektrolityczna odpowiadały I klasie. Zawartość substancji biogennych w wodzie jeziora była niewielka - wszystkie formy fosforu i azotu, zarówno na powierzchni jak i nad dnem, mieściły się w I klasie. Dobre były również warunki sanitarne w jeziorze.
Ocena stanu czystości przeprowadzona zgodnie z SOJJ pozwala zaliczyć zbiornik do I klasy czystości wód jeziorowych. Zbiornik jest średnio podatny na degradację - zaliczony został do II kategorii.
    Wyniki badań hydrobiologicznych wykazały, że wiosną dominowały okrzemki z przedstawicielem Asterionella formosa, przy współudziale złotowiciowców z rodzaju Dinobryon. Latem również w największych ilościach wystąpiły okrzemki, głównie Fragillaria crotonensis. Znaczny udział w biomasie planktonu roślinnego miał również złotowiciowiec Dinobryon divergens. Zooplankton wiosenny najliczniej reprezentowały pierwotniaki i widłonogi, zaś letni - różnorodne jakościowo wrotki.
Wcześniejsze badania przeprowadzone w 1997 roku klasyfikowały jezioro Ostrowica do II klasy. W stosunku do poprzednich badań w znacznym stopniu zmniejszyła się ilość związków fosforowych w jeziorze oraz poprawił się jego stan sanitarny.
    Utrzymanie obecnej jakości wód jeziora Ostrowica jest uzależnione przed wszystkim od działań ograniczających spływ powierzchniowy z leżących nad jeziorem pól.


Jez.Ostrowica

2.2.5. Jezioro Wędromierz

Położenie jeziora
- gmina: Pszczew
- dorzecze: Obra - Warta - Odra
- region fizycznogeograficzny: Pojezierze Lubuskie - Bruzda Zbąszyńska
- wysokość w m n.p.m.: 52,4
    Jezioro Wędromierz, otoczone lasami, leży na terenie Pszczewskiego Parku Krajobrazowego, w ciągu jezior obrzańskich. Otoczenie jeziora w ponad 60% stanowią lasy. Zbiornik zasilany jest trzema dopływami z położonych w pobliżu jezior. Na północnym brzegu zlokalizowano jedyne nad tym zbiornikiem pole biwakowe. Jezioro nie przyjmuje ścieków z punktowych źródeł zanieczyszczeń.
    Latem w jeziorze dobrze natleniona była 4 - metrowa warstwa powierzchniowa, a w całkowicie odtlenionej warstwie naddenej wyraźnie wyczuwalny był siarkowodór.
Ilość materii organicznej, jak wskazują wyniki badań ChZT i BZT5, była umiarkowana w powierzchniowej warstwie wody. Natomiast stwierdzono dość wysoką (III klasa) wartość BZT5 w naddennej, odtlenionej warstwie wody. Koncentracja związków fosforu w jeziorze była wysoka, zwłaszcza latem nad dnem, gdzie stężenie fosforanów i fosforu całkowitego osiągnęło wartości pozaklasowe. Mała zawartość fosforanów wiosną w warstwie powierzchniowej wskazuje na ich intensywne wykorzystanie w procesie produkcji pierwotnej. Nad dnem stwierdzono również znaczne stężenie azotu amonowego (III klasa). O dużej żyzności jeziora świadczyła koncentracja chlorofilu w wodzie, która osiągnęła wartość pozaklasową. Przezroczystość wód jeziora Wędromierz odpowiadała III klasie. Obecność dużej ilości soli mineralnych potwierdziła wysoka przewodność elektrolityczna wody, nie odpowiadająca normom.
    Sumaryczny wynik klasyfikacji według SOJJ wskazywał na III klasę czystości wód jeziora Wędromierz. Stan sanitarny nie budził zastrzeżeń i nie miał wpływu na ostateczny wynik. Omawiany zbiornik jest podatny na degradację i został zaliczony do III kategorii.
    Wśród wiosennego planktonu roślinnego w największych ilościach wystąpiły okrzemki, głównie z rodzaju Asterionella i Synedra. Różnorodny jakościowo i ilościowo fitoplankton letni reprezentowały głównie sinice Lyngbya sp. Zooplankton wiosenny był głównie reprezentowany przez wrotki z rodzaju Keratella, zaś nieliczny letni - przez pierwotniaki i wrotki.
    Wcześniejsze badania przeprowadzone w 1997 roku zakwalifikowały jezioro Wędromierz również do III klasy, z bardzo zbliżonym do obecnego wskaźnikiem liczbowym. Wśród badanych wskaźników wszystkie, za wyjątkiem chlorofilu, utrzymały tą samą klasę. Stężenie chlorofilu wzrosło z klasy III do wartości nie odpowiadających normom.
    Niska jakość wód omawianego jeziora, pomimo braku punktowych źródeł zanieczyszczeń, wiąże się z jego dużą naturalną podatnością na degradację. Istnieje szansa poprawy jakości wód jeziora dzięki objęciu ochroną rezerwatową terenów leśnych wokół jego brzegów.


Jez.Wędromierz

2.2.6. Jezioro Wielkie k. Witnicy

Położenie jeziora
- gmina: Witnica
- dorzecze: Witna - Kanał Maszówek - Warta - Odra
- region fizycznogeograficzny: Pojezierze Południowopomorskie - Równina Gorzowska
- wysokość w m n.p.m.: 35,7
    Przez Jezioro Wielkie, leżące wśród lasów, przepływa rzeka Witna. Odpływ z jeziora następuje upustem dennym przez mnich znajdujący się w grobli. Przy odpływie znajduje się pole biwakowe i kąpielisko z plażą. Jezioro nie przyjmuje ścieków z punktowych źródeł zanieczyszczeń.
    Dobre natlenienie zbiornika utrzymywało się jedynie do głębokości 5 metrów. Obciążenie wód jeziora Wielkiego substancjami organicznymi, mierzonymi wartościami takich wskaźników jak BZT5 i ChZT, było niskie (I i II klasa). Nieznaczne były również stężenia związków azotu, nie przekraczały wartości I i II klasy. Koncentracja związków fosforowych w jeziorze była natomiast bardzo wysoka, a stężenie fosforanów latem w naddennej, odtlenionej warstwie wody miało wartość pozaklasową. Ilość związków mineralnych była umiarkowana, wartość przewodności elektrolitycznej odpowiadała II klasie. Obrazujące wielkość produkcji pierwotnej jeziora ilości chlorofilu i suchej masy sestonu odpowiadały normatywom III i II klasy. Obniżona znacznie była przezroczystość wody - III klasa.
    Według SOJJ wody Jeziora Wielkiego klasyfikowały się w II klasie. Dobry stan sanitarny nie miał wpływu na wynik. Ze względu na przewagę dobrych warunków naturalnych jezioro mieści się w I kategorii podatności.
    Wiosenny plankton składał się prawie całkowicie z okrzemek z gatunku Asterionella formosa. W letnim fitoplanktonie dominowały również okrzemki, głównie gatunek Fragillaria crotonensis. Stwierdzono także licznie występujące sinice, głównie z rodzaju Anabaena. Zoopalnkton wiosenny był najliczniej reprezentowany przez Kellicottia longispina. W różnorodnym zooplanktonie letnim dominowała Keratella cochlearis cochlearis.
    Poprzednie badania przeprowadzone w 1997 roku zakwalifikowały Jezioro Wielkie również do II klasy, z nieco niższym wskaźnikiem liczbowym. Na przestrzeni lat dzielących oba badania w sposób zauważalny wzrosły wartości wskaźników świadczące o podwyższonej produkcji pierwotnej w jeziorze tj. chlorofil i sucha masa sestonu.
    Przewaga korzystnych cech naturalnych jeziora, przy jednoczesnej ograniczonej presji turystycznej, powinna sprzyjać utrzymaniu stosunkowo dobrej jakości jego wód.


Jez.Wielkie k.Witnicy

2.2.7. Jezioro Tarnowskie Duże

Położenie jeziora
- gmina: Sława
- dorzecze: Cienica - Obrzyca - Odra
- region fizycznogeograficzny: Pojezierze Leszczyńskie - Pojezierze Sławskie
- wysokość w m n.p.m.: 60,0
    Jezioro Tarnowskie Duże leży na terenie gminy Sława w powiecie wschowskim, na zachód od miejscowości Tarnów Jezierny. Wzdłuż północno wschodniego brzegu jeziora przebiega droga ze Sławy do Lubięcina. Jezioro Tarnowskie Duże w 2001 r. objęte było, podobnie jak w latach poprzednich, monitoringiem krajowym (reperowym). Nad jeziorem znajduje się kilka ośrodków wczasowych, dwie miejscowości i dość liczna zabudowa rekreacyjna. Do jeziora nie są odprowadzane ścieki z punktowych źródeł zanieczyszczeń. Ścieki z ośrodków wczasowych wywożone są do oczyszczalni ścieków w Tarnowie Jeziernym i w Sławie.
    Przeprowadzona w 2001 roku analiza podatności Jeziora Tarnowskiego Dużego na degradujące oddziaływania antropogenne wskazuje, że jezioro charakteryzuje się wysoką podatnością na degradację (III kategoria). Świadczy o tym brak stratyfikacji termicznej, długa linia brzegowa w stosunku do objętości wód, niska głębokość średnia jeziora, epilimnion kontaktujący się z dużą powierzchnią dna jeziora. Duża, blisko 70% wymiana wód w roku, dość niski współczynnik Schindlera, wskazujący na małą zlewnię całkowitą jeziora w stosunku do objętości wód oraz las otaczający jezioro wpływają na zwiększenie możliwości samoobrony jeziora.
    Jakość wód Jeziora Tarnowskiego Dużego oceniona, zgodnie z metodyką oceny jakości wód jeziorowych, pod względem fizyko-chemicznym odpowiadała II klasie czystości. Na ocenę wód w 2001 r decydujący wpływ miała obserwowana latem w warstwie przydennej bardzo niska zawartość tlenu rozpuszczonego. Ponadto w wodzie jeziora stwierdzono, w porównaniu z wodami najczystszymi, wysoką zawartość azotu mineralnego i azotu całkowitego oraz zwiększone stężenia substancji organicznych, fosforanów, fosforu ogólnego, chlorofilu "a" , suchej masy sestonu, a także niską przezroczystość wód.
    W stosunku do oceny przeprowadzonej w 2000 roku jakość wód Jeziora Tarnowskiego Dużego uległa pod względem wskaźników fizyko-chemicznych polepszeniu i uzyskała ponownie II klasę czystości.
    Jezioro Tarnowskie Duże w przeciągu ostatnich 10 lat oscylowało pomiędzy 2,00 pkt a 2,67 pkt według sytemu oceny jakości jezior i aktualnie znajduje się na etapie poprawy jakości wody. Zmiany oceny punktowej jakości wód jeziora pod względem fizyko-chemicznym zachodzące w okresie ostatnich kilku lat ilustruje wykres. Jezioro Tarnowskie Duże w 2001 roku pod względem hydrobiologicznym zaliczone zostało do jezior typu mezo-eutroficznego. Zdecydowała o tym między innymi niewielka różnorodność gatunkowa organizmów planktonowych. Wiosną najwięcej było okrzemek (99,2% organizmów w fitoplanktonie). Latem, nadal jak w roku poprzednim, superdominantem były bruzdnice (93,9% udziału organizmów w fitoplanktonie). Stan sanitarny jeziora nie budził zastrzeżeń. W ocenie hydrobiologicznej w Jeziorze Tarnowskim Dużym udział formy tecta w populacji Keratella cochlearis wzrósł od 0 wiosną do 28% latem. Zooplanktonowy wskaźnik stanu trofii osiągnął 55 punktów, co oznacza mezo-eutrofię (II etap). Biorąc pod uwagę wszystkie wskaźniki hydrobiologiczne, należałoby określić stan jeziora w 2001 roku jako średnio zeutrofizowany (mezo-eutroficzny).
    Ze względu na obserwowane zmiany jakości wód, należy prowadzić odpowiednie działania w zlewni Jeziora Tarnowskiego Dużego, zapobiegające przedostawaniu się zanieczyszczeń do wód powierzchniowych i podziemnych zasilających jezioro.


Punktowa ocena jakości Jeziora Tarnowskiego Dużego


Jez.Tarnowskie Duże

2.2.8. Jezioro Wielicko

Położenie jeziora:
- gmina: Torzym
- dorzecze: Pliszka - Odra
- region fizycznogeograficzny: Pojezierze Lubuskie - Równina Torzymska
- wysokość w m n.p.m.: 54,3
    Przez jezioro Wielicko przepływa rzeka Pliszka. Jezioro leży na terenie gminy Torzym w powiecie sulęcińskim. Najbliższa miejscowość to Gądków Wielki położony ok. 2 kilometry na północny wschód od jeziora. Nad brzegiem jeziora zlokalizowany jest tylko jeden ośrodek wczasowy.
    Jezioro Wielicko charakteryzuje się bardzo wysoką podatnością na degradujące czynniki antropogeniczne (poza kategorią), przez co wymaga szczególnej dbałości o to, by nawet niewielkie ilości zanieczyszczeń nie przedostawały się do jego wód. Na ocenę taką ma wpływ: brak stratyfikacji termicznej, długa linia brzegowa w stosunku do objętości wód, duża (4200%) wymiana wód w roku, wysoki współczynnik Schindlera, wskazujący na bardzo dużą zlewnię całkowitą jeziora w stosunku do objętości wód, bardzo niska głębokość średnia jeziora i epilimnion kontaktujący się z dużą powierzchnią dna.
    Jakość wód jeziora Wielicko oceniona na podstawie badań wiosennych i letnich kwalifikowała w 2001 roku zbiornik do III klasy czystości wód jeziorowych. Wody charakteryzowały się bardzo wysoką zawartością azotu całkowitego, bardzo wysoką zawartością chlorofilu i suchej masy sestonu, świadczącą o wysokiej produkcji pierwotnej. Woda jeziora miała niską przezroczystość - średnio 0,9 m.
    Jezioro Wielicko było bogate w fosfor całkowity, substancje organiczne - wyrażone wskaźnikiem ChZT-Cr i sole mineralne wyrażone wskaźnikiem PEW. Ponadto w wodzie jeziora stwierdzono zwiększone stężenie substancji organicznych wyrażone wskaźnikiem BZT5 i zwiększone stężenie azotu mineralnego w stosunku do wartości dopuszczalnych w wodach jeziorowych posiadających I klasę czystości. Jezioro Wielicko składa się z dwóch części: jeziora właściwego i zatoki w zachodniej części - połączonych wąskim przesmykiem, które różnią się w sposób zasadniczy wynikami badań hydrobiologicznych. Udział formy tecta w populacji Keratella cochlearis wynosił: w jeziorze od 0 wiosną do 81,5% latem, a w zatoce odpowiednio od 1,3 do 98,8%. Zdecydowanie różny był dla obu części zooplanktonowy wskaźnik stanu trofii, w jeziorze wynosił 59 punktów (niska eutrofia), a w zatoce 74 (politrofia). Generalnie jezioro to pod względem wskaźników hydrobiologicznych jest dość silnie zeutrofizowane. Pod względem sanitarnym jezioro jest czyste wskazując, że nie są do niego odprowadzane ścieki. W stosunku do badań przeprowadzonych w 1996 roku stan jakości wód jeziora w ocenie punktowej uległ niewielkiemu pogorszeniu (o 0,2 pkt), co jednak nie spowodowało zmiany klasy czystości.
    Wpływ na jakość wód jeziora Wielicko ma przede wszystkim stan czystości przepływającej przez jezioro rzeki Pliszki. Aktualnie jezioro zarasta roślinnością i wykazuje cechy zbiornika starzejącego się o wysokiej trofii. Dla poprawy jakości wód należy zwiększyć retencję wody w jeziorze, co pozwoli ograniczyć proces zarastania jeziora i dodatkowo poprawi bilans hydrologiczny rzeki Pliszki. Podwyższenie poziomu wody można uzyskać poprzez odbudowę lub kapitalny remont progu wodnego na odpływie.


Jez.Wielicko

2.2.9. Jezioro Jańsko

Położenie jeziora
- gmina: Bobrowice
- dorzecze: Kurka - Lubsza - Nysa Łużycka - Odra
- region fizycznogeograficzny: Wzniesienia Zielonogórskie - Wzniesienia Gubińskie
- wysokość w m n.p.m.: 71,0
    W jeziorze Jańsko bierze swój początek rzeka Kurka (Górzynka), która jest prawym dopływem rzeki Lubszy. Administracyjnie jezioro leży na terenie gminy Bobrowice w powiecie krośnieńskim. Najbliższe miejscowości to wieś Stróżka położona 150m na północny wschód od jeziora i wieś Janiszowice położona około 250m na północny zachód od jeziora. Od wschodniej strony jeziora, na niewielkim obszarze dostępnego brzegu, zlokalizowany jest ośrodek wczasowy.
    Jezioro Jańsko charakteryzuje się bardzo wysoką podatnością na degradację (poza kategorią). Wpływ na taką ocenę ma brak stratyfikacji termicznej, długa linia brzegowa w stosunku do objętości wód, wysoki współczynnik Schindlera, wskazujący na bardzo dużą zlewnię całkowitą jeziora w stosunku do objętości wód, bardzo niska głębokość średnia jeziora i epilimnion kontaktujący się z całą powierzchnią dna. Czynnikami wskazującymi na niewielką odporność jeziora jest nierolniczy sposób zagospodarowania zlewni oraz mała powierzchnia zlewni wpływająca na stosunkowo nieznaczną wymianę wód w ciągu roku.
    Jezioro Jańsko znajduje się w końcowym stadium naturalnych przemian jakim podlegają zbiorniki wodne. Silnie zarasta roślinnością wynurzoną, misa wypełniona jest mułem podatnym na ruch wody, powodującym silne ograniczenie przejrzystości, a co nie pozwala na rozwój roślinności podwodnej. Do przyspieszenia zanikania jeziora przyczyniło się między innymi trwałe obniżenie lustra wody.
    Jakość wód jeziora Jańsko w 2001 roku, oceniona na podstawie badań wiosennych i letnich, nie odpowiada żadnej z trzech klas czystości wód jeziorowych. Wody charakteryzowały się bardzo wysokim stężeniem substancji organicznych - wyrażonych wskaźnikami BZT5 i ChZT-Cr, bardzo wysoką zawartością azotu mineralnego i azotu ogólnego, bardzo dużym stężeniem chlorofilu "a" i bardzo dużą ilością suchej masy sestonu w stosunku do wartości dopuszczalnych w wodach jeziorowych o I klasie czystości. Świadczy to o występującej bardzo wysokiej produkcji pierwotnej. Wody jeziora charakteryzowały się ponadto małą przezroczystością, zwiększoną zawartością fosforu całkowitego oraz zwiększonym stężeniem substancji mineralnych.
    Badania hydrobiologiczne wykazały, że udział formy tecta w populacji Keratella cochlearis zwiększył się w wodach jeziora Jańsko od 23,8% wiosną do 86,1% latem. Zooplanktonowy wskaźnik stanu trofii wyniósł 65 punktów, co oznacza dosyć wysoką eutrofię. Analizując wszystkie wskaźniki hydrobiologiczne, jezioro zaliczono do zbiorników dość silnie zeutrofizowanych.
    Pod względem sanitarnym wody jeziora odpowiadają II klasie czystości co świadczy, że przedostają się do nich ścieki bytowo gospodarcze.


Jez.Jańsko

2.2.10. Jezioro Garbicz

Położenie jeziora
- gmina: Torzym
- dorzecze: Ilanka - Odra
- region fizycznogeograficzny: Pojezierze Lubuskie - Równina Torzymska
- wysokość w m n.p.m.: 88,5
    Jezioro Garbicz leży na terenie gminy Torzym w powiecie sulęcińskim. Najbliższa miejscowość to wieś Garbicz położona na północnym brzegu jeziora. Jezioro leży w rynnie o przeciętnej głębokości od lustra wody do dna 18 - 20 metrów. Najgłębsze miejsce (20,7m) usytuowane jest w środkowej części. Jezioro Garbicz jest zbiornikiem bezodpływowym. Do jeziora wpływa biegnący rynną ciek odwadniający jezioro Pniewy. Poza nim okresowo wpływają do jeziora potoki z lokalnych źródeł i młak. Długa linia brzegowa jeziora Garbicz w stosunku do objętości jego wód, zbyt mała głębokość średnia oraz tylko 30% stratyfikacja wód powodują, że jezioro Garbicz charakteryzuje się zwiększoną podatnością na degradujące oddziaływania antropogenne (II kategoria).
    Jakość wód jeziora Garbicz w 2001 roku, oceniona na podstawie badań wiosennych i letnich, odpowiadała II klasie czystości wód jeziorowych. Wody jeziora latem charakteryzują się praktycznie odtlenionym hypolimnionem, w strefie naddennej - bardzo wysokim stężeniem substancji organicznych (wyrażonym wskaźnikiem BZT5), bardzo znacznym stężeniem fosforanów oraz wysokim stężeniem fosforu całkowitego i azotu amonowego. Wiosną w warstwie powierzchniowej stwierdzono zwiększone stężenie fosforanów, fosforu całkowitego, azotu mineralnego, azotu całkowitego i zwiększoną zawartość substancji mineralnych wyrażonych wskaźnikiem konduktywności. Średnia z okresu lata i wiosny widzialność krążka Secchiego była zmniejszona.
    Określony zooplanktonowy wskaźnik stanu trofii jeziora Garbicz, wynoszący 48 punktów, oznacza w ocenie hydrobiologicznej I etap mezo-eutrofii. Pozytywnym wskaźnikiem stanu czystości jeziora jest dość duża różnorodność gatunkowa organizmów planktonowych, a zwłaszcza zooplanktonu. Istotnym jest też brak zdecydowanej dominacji jednej grupy, czy gatunku w fitoplanktonie. Pozwala to zaliczyć jezioro do typu słabo zeutrofizowanego.
    Pod względem sanitarnym wody jeziora odpowiadają I klasie czystości. Świadczy to, że obecnie do wód jeziora nie przedostają się ścieki bytowo-gospodarcze. Wpływ na jakość wód jeziora Garbicz mają zanieczyszczenia wprowadzone do niego w latach wcześniejszych. Aktualnie jezioro znajduje się w fazie naturalnej rewitalizacji. Zgromadzone na dnie osady organiczne ulegają powolnej mineralizacji w procesach biologicznego i chemicznego utleniania. Dlatego w końcowej fazie stagnacji letniej głębokie wody hypolimnionu jeziora są całkowicie odtlenione.


Jez.Garbicz

2.2.11. Podsumowanie

    W roku 2001, wśród dziesięciu badanych jezior, tylko jedno posiadało wody o bardzo dobrej jakości (I klasa). Wody pięciu jezior zakwalifikowano do II klasy, trzech - do III klasy, a jedno jako pozaklasowe. Bardzo dobrymi warunkami naturalnymi charakteryzowało się jedno jezioro (I kategoria), dobrymi (II kategoria) cztery, nie zadawalającymi (III kategoria) - trzy, a niskimi (poza kategorią) - dwa zbiorniki.
Zestawienie wyników monitoringu jezior w 2001 r. przedstawia tabela IV.2.29.
    Wody najlepszej jakości (I klasa) posiadało jezioro Ostrowica, które pięć lat wcześniej zaliczono do II klasy. Zmiana sposobu użytkowania terenów leżących wokół jeziora - zaprzestano uprawy, a tym samym nawożenia okolicznych pól - przyczyniła się do ograniczenia powierzchniowych spływów biogenów.
Jeziora Wielkie, Lubiatówka, Wędromierz i Wielicko należą do zbiorników, których stan czystości badano poprzednio w 1997 roku. Spośród nich jeziora Wielkie, Wędromierz i Wielicko utrzymały klasy czystości (Wielkie - klasę II, Wędromierz i Wielicko - klasę III). Poprawiła się natomiast jakość wód jeziora Lubiatówka - z III klasy do II. W porównaniu do wcześniejszych badań (z 1993 roku) nie zmieniła się klasa czystości jeziora Solecko (II), natomiast pogorszyły się wody jeziora Lubowo (z klasy II do III).
    Do zachowania stosunkowo dobrej jeszcze jakości wód jezior Solecko, Wielkiego, Garbicz i Tarnowskiego Dużego konieczne jest bardzo ostrożne wykorzystywanie zbiorników na potrzeby turystyki i rekreacji. Przewaga korzystnych cech naturalnych jezior, przy jednoczesnej ograniczonej presji turystycznej, powinna ten stan zachować.


Tab.IV.2.29.
Kategoria podatności na degradację i klasy czystości jezior badanych w 2001 r.


Fragment Jeziora Łagowskiego

    Czynnikiem decydującym o niskiej jakość wód Wędromierza jest zasobność jeziora w związki fosforu i azotu. Pomimo braku punktowych źródeł zanieczyszczeń, jezioro ulega naturalnemu procesowi starzenia, związanemu m.in. z dużą podatnością na degradację. Objęcie ochroną rezerwatową terenów wokół jeziora stwarza szansę na poprawę jakości jego wód w przyszłości.
    Jeziora Lubowo i Jańsko są przykładem zbiorników, których głównym źródłem zanieczyszczenia są osady denne. Wieloletni "depozyt" związków fosforu jest przyczyną wtórnej eutrofizacji.


Klasyfikacja wód jezior województwa lubuskiego przebadanych w latach 1993 - 2001

Marzena Szenfeld,
Wojciech Konopczyński

 

2.3. Monitoring geochemiczny osadów wodych

2.3.1. Klasyfikacja osadów wodnych

    W polskim systemie prawnym nie było do tej pory normy określającej dopuszczalną zawartość zanieczyszczeń w osadach wodnych. Dopiero niedawno ukazał się pierwszy akt prawny regulujący w pewnym zakresie to zagadnienie. Jest to Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 kwietnia 2002 r. w sprawie rodzajów oraz stężeń substancji, które powodują, że urobek jest zanieczyszczony (Dz. U. Nr 55, poz. 498), przygotowane na podstawie art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 27 kwietnia 2001 roku o odpadach (Dz. U. Nr 62, poz. 628). Rozporządzenie określa stężenia substancji, które powodują, że urobek pochodzący z pogłębiania akwenów morskich w związku z utrzymaniem infrastruktury zapewniającej dostęp do portów, a także z pogłębiania zbiorników wodnych, stawów, cieków naturalnych, kanałów i rowów w związku z utrzymaniem i regulacją wód jest zanieczyszczony. O zanieczyszczeniu urobku decyduje ponadnormatywna zawartość choćby jednej z wymienionych w załączniku do rozporządzenia substancji. Termin wejścia w życie tego rozporządzenia - 1 stycznia 2003 r. W tabeli IV.2.30 zestawiono stężenia dopuszczalne określone w tym rozporządzeniu.


Tab. IV.2.30.
Stężenia dopuszczalnych substancji szkodliwych zawartych w wydobywanych osadach
wodnych wg Rozporządzenia Ministra Środowiska z 16.04.2002 r.(Dz.U.Nr 55,poz.498)


    Opublikowanie ww. rozporządzenia nie zaspokaja jednak potrzeb wprowadzenia klasyfikacji osadów do celów monitorigowych. Do tej pory, przy ocenie czystości osadów, stosowano najczęściej odniesienie do wartości tła geochemicznego danego pierwiastka w ziemiach Polski. W 1998 r. ukazała się pierwsza propozycja geochemicznej klasyfikacji osadów wodnych pod względem zawartości metali [1], zmodyfikowana w 2001 r. [3]. W tej ostatniej pozycji uwzględniono szeroką gamę związków organicznych, a mianowicie polichlorowanych bifenyli, wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych i chloroorganicznych pestycydów. Zaproponowano wprowadzenie czterech klas osadów: niezanieczyszczonych, słabo zanieczyszczonych, średnio zanieczyszczonych i bardzo zanieczyszczonych.
    Za osady I klasy - osady niezanieczyszczone, przyjęto osady, w których zawartość żadnego ze składników nie przekracza wartości TEL1 (threshold effects levels) [1 TEL -progowy poziom oddziaływania zanieczyszczonych osadów.Wartość progowa uwzględniająca szkodliwy wpływ zakumulowanych w osadach zanieczyszczeń na organizmy wodne,stosowana przy klasyfikacji osadów w USA i Kanadzie.], przy której nie obserwuje się szkodliwych wpływów pierwiastków śladowych i toksycznych związków organicznych na organizmy wodne. Za osady II klasy - osady słabo zanieczyszczone, uznano osady, w których zawartość choćby jednego ze szkodliwych składników jest wyższa od wartości TEL, a zawartość wszystkich składników niższa niż wartości PEL2 (probable effects levels) [2 PEL -prawdopodobny wpływ zanieczyszczonych osadów.Przy stężeniach powyżej PEL szkodliwe oddziaływanie na organizmy wodne jest często obserwowane.]. Są to więc osady, których szkodliwe oddziaływanie na organizmy wodne występuje sporadycznie. Za osady III klasy - osady średnio zanieczyszczone uważa się takie osady, w których zawartość choćby jednego szkodliwego składnika przekracza graniczną zawartość dla osadów II klasy, a więc osady o częstym szkodliwym oddziaływaniu na organizmy wodne. Do osadów IV klasy - osadów bardzo zanieczyszczonych zaliczono osady, w których choćby dla jednego składnika przekroczona jest dopuszczalna zawartość określona dla klasy III.
    Osady zaliczone do I i II klasy - osady niezanieczyszczone i słabo zanieczyszczone - mogą być dowolnie zagospodarowywane w środowisku wodnym i lądowym (m.in.: deponowane w wyznaczonych akwenach, składowane na polach refulacyjnych, stosowane do użyźniania gleb, wykorzystywane do budowy plaż, grobli czy nabrzeży). Osady III klasy, charakteryzujące się wyższą zawartością szkodliwych składników, mogą być relokowane w wodzie w wyznaczonych miejscach, a na lądzie zagospodarowane w ograniczonym stopniu. Stężenie niektórych szkodliwych składników może ograniczać przydatność takich osadów tylko do upraw przemysłowych, a niekiedy w ogóle wykluczać ich rolnicze zagospodarowanie. Osady bardzo zanieczyszczone - IV klasy - powinny być składowane na zabezpieczonych składowiskach odpadów lub poddawane oczyszczeniu przed ich umieszczeniem w środowisku. W tabeli IV.2.31 przedstawiono część z omówionych propozycji, przydatnych do oceny osadów wodnych na terenie województwa lubuskiego.


Tab.IV.2.31.
Klasyfikacja osadów wodnych wg PIG

2.3.2. Monitoring osadów wodnych

    Monitoring geochemiczny osadów wodnych realizowany jest od 1991 r. przez Państwowy Instytut Geologiczny w Warszawie na zlecenie Inspekcji Ochrony Środowiska. Celem monitoringu geochemicznego osadów wodnych Polski jest kontrolowanie zawartości metali ciężkich i wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych, a także pierwiastków, których związki wpływają na akumulację zanieczyszczeń we współcześnie deponowanych osadach aluwialnych i jeziornych oraz śledzenie zmian w koncentracji pierwiastków śladowych w czasie. Próbki osadów dennych pobierane są do badań raz w roku. Liczba kontrolowanych punktów w danym roku jest ustalana w porozumieniu z Inspekcją Ochrony Środowiska.
    W 2001 r. próbki osadów aluwialnych pobrano z 18 stanowisk, a jeziornych - z 5 zbiorników na terenie województwa lubuskiego. Próbki osadów aluwialnych pobierane były ze strefy brzegowej koryt rzecznych, z przeciwnej strony nurtu, z miejsc gdzie następuje depozycja zawiesin. Próbki osadów jeziornych pobierano na głęboczkach badanych zbiorników, a każda próbka osadów była uśredniona z trzech niezależnych pobrań, z pojedynczego lub różnych głęboczków. Do badań pobierane były próbki najdrobniejszego osadu, przemywanego przez wodę, zawierającego duże ilości frakcji mułkowo-ilastej. Prace laboratoryjne wykonywane były w Centralnym Laboratorium Chemicznym Państwowego Instytutu Geologicznego w Warszawie.
    Badaniom zawartości wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych w 2001 r. poddano osady pobrane z 8 punktów obserwacyjnych zlokalizowanych na rzekach: Baryczy, Bobrze, Kwisie, Noteci, Nysie Łużyckiej, Odrze i Warcie oraz osady pochodzące z jeziora Trześniowskiego. W badanych osadach oznaczano zawartości następujących WWA: acenaftylenu, acenaftenu, fluorenu, fenantrenu, antracenu, fluorantenu, pirenu, benzo[a]antracenu, chryzenu, benzo[b] i benzo[k]fluorantenów, benzo[e] i benzo[a]pirenów, perylenu, indeno[1,2,3-cd]pirenu, dibenzo[ah]antracenu i benzo[ghi]perylenu.

Osady aluwialne

    W tabeli II.2.32 przedstawiono klasyfikację osadów aluwialnych województwa lubuskiego wg zawartości pierwiastków śladowych i wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych. Najmniej zanieczyszczone osady, zakwalifikowane do klasy I, zalegały dno Noteci, Kwisy, Kopanicy i Obrzycy, zaś Orla, Barycz, Bóbr, Nysa Łużycka w Kosarzynie, Odra w Krośnie Odrzańskim i Śląski Rów posiadały osady II klasy czystości. Osady te mogą więc być bez przeszkód zagospodarowane zarówno w środowisku wodnym, jak i lądowym. Ograniczenia wystąpią w możliwości zagospodarowania osadów III klasy, do których zaliczono aluwia Warty i Śląskiego Rowu - ze względu na zwiększoną zawartość ołowiu, Krzyckiego Rowu - z powodu zwiększonego stężenia miedzi, oraz osady Nysy Łużyckiej w Gubinie, w których wykryto zwiększone zawartości ołowiu i cynku. Bardzo zanieczyszczone osady zalegały w Czernej (wysoka zawartość niklu), a także w Odrze w Nowej Soli, Świecku i Kostrzynie oraz w Szprotawie (wysoka zawartość rtęci). Osady tych rzek, w przypadku wydobycia, wymagałyby oczyszczenia lub składowania w zabezpieczonych składowiskach. W osadach badanych w 2001 r. nie stwierdzono nadmiernej kumulacji WWA.
    Osady Odry w Nowej Soli, Świecku i Kostrzynie nie spełniają także wymogów zawartych w rozporządzeniu Ministra Środowiska w sprawie rodzajów oraz stężeń substancji, które powodują, że urobek jest zanieczyszczony, a więc jako osady zanieczyszczone będą stanowiły odpady w rozumieniu ustawy o odpadach. Tu również o złej ocenie zadecydowały wysokie stężenia rtęci. Osady Odry w całym okresie prowadzenia badań, tj. od początku lat 90-tych ubiegłego wieku, należą do najbardziej zanieczyszczonych w Polsce. Wyraźny wpływ na występowanie pierwiastków śladowych (metali ciężkich) w rzece ma odprowadzanie ścieków z górnictwa i hutnictwa miedzi, szczególnie na odcinku od ujścia Kaczawy do ujścia Warty. Osady deponowane w dolnym biegu Odry, poniżej ujścia Warty, charakteryzują się znacznie niższymi zawartościami badanych pierwiastków, w porównaniu do osadów górnej i środkowej Odry [1, 4].


Tab.IV.2.32.
Klasyfikacja geochemiczna osadów dennych rzek województwa lubuskiego pod względem zawartości
pierwiastków śladowych i wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych (benzo(a)piren i suma WWA)



Tab.IV.2.33.
Klasyfikacja geochemiczna osadów dennych jezior województwa lubuskiego pod względem zawartości
pierwiastków śladowych i wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych (benzo(a)piren i suma WWA)

Osady jeziorne

    Tabela IV.2.33 zawiera klasyfikację osadów jeziornych, badanych w 2001 r., wg zawartości pierwiastków śladowych i wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych. Najmniej zanieczyszczone były osady jeziora Tarnowskiego Dużego, zakwalifikowane do I klasy. Osady zdeponowane w pozostałych jeziorach: Trześniowskim, Złoty Potok, Niesłysz i Łagowskim odpowiadały II klasie czystości. Osady te mogą więc być dowolnie zagospodarowane w środowisku wodnym i lądowym. W osadach jeziora Tarnowskiego Dużego stwierdzono niską zawartość wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych. Osady wszystkich 5 jezior spełniają także wymogi zawarte w cytowanym wcześniej rozporządzeniu [5], a więc jako osady niezanieczyszczone będą mogły być zagospodarowywane bez żadnych ograniczeń.

Marek Demidowicz

 

Literatura

[1] Bojakowska I., Sokołowska G., Geochemiczne klasy osadów wodnych, Przegląd Geologiczny, vol. 46, nr 1, 1998.
[2] Bojakowska I., Sokołowska G., Wpływ górnictwa i hutnictwa rud metali na zanieczyszczenie pierwiastkami śladowymi aluwiów Odry, Przegląd Geologiczny, vol. 46, nr 7, 1998.
[3] Bojakowska I., Kryteria oceny zanieczyszczenia osadów wodnych, Przegląd Geologiczny, vol. 49, nr 3, 2001.
[4] Helios Rybicka E., Sikora W., Wójcik R., Wardas M., Strzebońska M., Adamiec E., Łagan Ł., Ocena zanieczyszczenia metalami ciężkimi osadów dennych górnej i środkowej Odry, Gospodarka Wodna, nr 8, 2000.
[5] Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 16 kwietnia 2002 r. w sprawie rodzajów oraz stężeń substancji, które powodują, że urobek jest zanieczyszczony,
Dz. U. Nr 55, poz. 498 z 2002 r.






3. Monitoring wód podziemnych

    Zasoby wód podziemnych w województwie lubuskim w końcu 2000 roku, według danych Państwowego Instytutu Geologicznego, wyniosły 779,2 hm3, w tym 721,9 hm3 w utworach czwartorzędowych, 57,2 hm3 w utworach trzeciorzędowych i 0,1 hm3 w utworach kredowych. Pobór wód podziemnych w województwie lubuskim w roku 2001 w stosunku do roku 2000 zmniejszył się o 6,2% i wyniósł 55,7 hm3, w tym 47,9 hm3 na cele komunalne i 7,8 hm3 na cele przemysłowe (rys. IV.3-1).
Wody podziemne pobrane w 2001 roku na terenie województwa lubuskiego dla celów przemysłowych (według danych Urzędu Statystycznego) wykorzystane były głównie w przemyśle spożywczym 21,8 % i drzewno-papierniczym - 11,5%. Pozostałe działy przemysłu - chemiczny i włókienniczy wykorzystały 5,1% ogólnego poboru wody(tab. IV.3.1).
    W 2001 roku monitoring wód podziemnych, analogicznie jak w latach ubiegłych, realizowany był w sieciach: krajowej i regionalnej.
Monitoring krajowy wód podziemnych obejmował badania w 17 punktach, tj. w o 2 mniej niż w roku poprzednim (nie prowadzono obserwacji na ujęciach w Strzelcach Krajeńskich i Trzebielu). W monitoringu sieci regionalnej nie prowadzono w 2001 r. obserwacji w południowej części województwa. W części północnej i środkowej województwa wykonano serię badawczą w 13 punktach sieci (punkty o numerach 8÷20). W 2001 roku, w związku z ograniczeniami finansowymi, aby nie przerwać badań w monitoringu regionalnym, zdecydowano się na monitorowanie najważniejszej struktury wodonośnej w obrębie województwa, jaką jest pradolina toruńsko-eberswaldzka na odcinku od wschodnich granic województwa po Kostrzyn na zachodzie. Ta część pradoliny obejmuje zbiorniki GZWP nr 137 - Warta i GZWP nr 138 - Noteć.
    Pobór oraz badania laboratoryjne próbek wód podziemnych z punktów sieci krajowej wykonane zostały przez Państwowy Instytut Geologiczny Centralne Laboratorium Chemiczne w Warszawie, a w sieci regionalnej - przez Laboratorium Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej Oddział w Poznaniu.
Ocenę jakości wód podziemnych przeprowadzono dokonując porównania otrzymanych wyników z wartościami dopuszczalnymi w poszczególnych klasach jakości, zawartymi w "Klasyfikacji jakości wód podziemnych dla potrzeb monitoringu" PIOŚ W-wa 1993 (zmodyfikowanej w 1995 r). W przypadku stwierdzenia, że wartość wyniku badań przekraczała wartości dopuszczalne określone dla III klasy czystości, wodę kwalifikowano do III klasy. Przy kwalifikowaniu wody do określonej klasy, jako dopuszczalne przyjmowano przekroczenie wartości granicznych trzech wskaźników, z wyjątkiem wskaźników o charakterze toksycznym.


Tab.IV.3.1.
Struktura wykorzystania wody podziemnej w woj.lubuskim na cele przemysłowe w latach 2000 - 2001



Rys.IV.3-1.
Pobór wód podziemnych w województwie lubuskim na cele komunalne i przemysłowe w latach 2000 i 2001

3.1. Monitoring sieci krajowej

    Wyniki badań krajowego monitoringu wód podziemnych województwa lubuskiego przedstawiono w tabeli IV.3.2.
    Poprawę jakości wód sieci krajowej stwierdzono w 2 punktach, tj. we Wschowie (z klasy II do Ib) oraz w Dzikowicach (z III do II). Pogorszenie się jakości wód stwierdzono w 2 punktach, tj. w Rudnicy 1 (z klasy Ia do IIb) oraz we Włostowie (z Ib do III). Szczególnie we Włostowie nastąpiło wyraźne obniżenie się jakości wody związane z pojawieniem się w wodach wskaźnika toksycznego do jakiego zalicza się azot azotanowy. W niektórych punktach ujmujących wody płytkiego krążenia jakość wód ulega wyraźniejszym i szybszym zmianom (np. w Kamieniu Wielkim jakość w pewnym stopniu się poprawiła, a w Międzyrzeczu i Łagowie Lubuskim pogorszyła się). Natomiast chemizm wód głębszego krążenia jest bardziej stabilny, co jest naturalnie spowodowane dłuższym czasem dopływu "świeżych" wód do poziomu lub nawet jego izolacją od powierzchni. Na jakość wód płytkiego krążenia, (wód gruntowych) wpływ mają również sezonowe wahania poziomu wody związane z porami roku, a także z intensywnością opadów atmosferycznych.
    Podczas kilkuletniego już okresu badawczego w punktach sieci krajowej można prześledzić zmiany chemizmu tych wód w poszczególnych latach (tab. IV.3.2, rys. IV.3-2).


Tab.IV.3.2.
Wyniki monitoringu jakości wód podziemnych sieci krajowej w latach 1994-2001 (wg klasyfikacji PIOŚ)



Rys.IV.3-2 .
Udział procentowy wód podziemnych określonych klas czystości - okres badawczy 1994--2001



Tab.IV.3.3.
Wyniki badań krajowego monitoringu wód podziemnych województwa lubuskiego w 2001 roku

3.2. Monitoring sieci regionalnej

    Wyniki badań w 2001 roku, przeprowadzonych w ramach monitoringu regionalnego na terenie województwa lubuskiego, przedstawiono w tabeli IV.3.4. Jak wspomniano wcześniej, w związku z ograniczeniami budżetowymi, badania przeprowadzono tylko w 13 punktach sieci zlokalizowanych w obrębie pradoliny toruńsko-eberswaldzkiej. Próbki wody z otworów pobrane zostały w dwóch terminach, tj. późną wiosną (czerwiec) i jesienią (październik), co miało zobrazować tendencje do zmiany jakości podczas wysokich i niskich stanów wód powierzchniowych i podziemnych. Okazało się, że wiosenny (wysoki) stan wód nie różnił się od jesiennego (niskiego) stanu, co było skutkiem stosunkowo wysokich opadów jesiennych.
    Wody podziemne pradoliny toruńsko-eberswaldzkiej, jak wskazują wyniki monitoringu regionalnego, nie są jeszcze złej jakości. Jest to zapewne wynikiem dużej odnawialności tego zbiornika. W stosunku do ubiegłorocznych badań, w jakości tych wód nie nastąpiły istotne zmiany mające charakter tendencji ogólnych. Wahania zawartości wskaźników nieco obniżających jakość dotyczą głównie żelaza i manganu. Podczas stanów wysokich podwyższone do II klasy były związki żelaza w otworach nr 10 (Witnica), nr 14 (Gorzów - Siedlice), nr 18 (Gościm) i nr 20 (Drawiny). Związki manganu w klasie II wystąpiły w otworach nr 10 (Witnica) i nr 13 (Maszewo). Podczas stanów niskich związki żelaza, podwyższone do II klasy, wystąpiły w wodach z otworów nr 9 (Słońsk), nr 10 (Witnica), nr 13 (Maszewo), nr 14 (Gorzów - Siedlice), nr 17 (Górki Noteckie) i nr 20 (Drawiny), a związki manganu - w otworach nr 10 (Witnica), nr 13 (Maszewo) i nr 20 (Drawiny).
    Wody w zbiorniku pradoliny toruńsko-eberswaldzkiej mieszczą się generalnie w klasach Ia i Ib, a więc wymagają mało skomplikowanego procesu uzdatniania, bądź w ogóle go nie wymagają. Do najczystszych należy zaliczyć wody występujące w otworach w Płomykowie, Ludzisławicach i Drezdenku-Radowie.


Rys.IV.3-3.
Ogólna ocena jakości wód podziemnych województwa lubuskiego według badań monitoringowych przeprowadzonych w 2001 roku


Tab.IV.3.4.
Wyniki badań regionalnego monitoringu wód podziemnych województwa lubuskiego w 2001 r.


Rys.IV.3-4 .
Ogólną jakość wód podziemnych województwa w 2001 r.na tle głównych zbiorników wód podziemnych (GZWP)

3.3. Podsumowanie

    W 2001 roku kontynuowano badania wód podziemnych w sieci monitoringu krajowego i regionalnego. Badania w sieci regionalnej ograniczono do wód występujących w pradolinie toruńsko-eberswaldzkiej. Ogółem w obu sieciach przebadano 30 otworów, przy czym badania w sieci regionalnej przeprowadzono w dwóch terminach, późno wiosennym i jesiennym.
    Badania wód podziemnych w obu sieciach monitoringu, przeprowadzone w 2001 roku potwierdzają stosunkowo dobrą jakość poziomów użytkowych, zarówno płytkiego jak i głębokiego krążenia. Nieliczne wody o niskiej jakości występują lokalnie i nie są z reguły związane ze zbiornikami wód podziemnych. Wskaźniki obniżające jakość wód podziemnych w poszczególnych punktach nie miały charakteru toksycznego i związane były głównie z sezonowymi wahaniami zwierciadła wody w obrębie warstwy wodonośnej. W wodach gruntowych zauważa się tendencję do spadku zawartości substancji biogennych, natomiast w wodach wgłębnych jakość wód pozostaje na ogół wysoka.
    Ogólną jakość wód podziemnych województwa w 2001 r. na tle głównych zbiorników wód podziemnych (GZWP) przedstawia rysunek IV.3-4.

Tomasz Parada,
Wojciech Konopczyński

 

Literatura

[1] Błaszczyk T., Macioszczyk A., "Klasyfikacja jakości zwykłych wód podziemnych dla potrzeb monitoringu środowiska" PIOŚ W-wa 1993
[2] Kleczkowski : "Mapa Głównych Zbiorników Wód Podziemnych Polski" PIG W-wa 1993
[3] Paczyński B.,: "Atlas Hydrogeologiczny Polski" PIG W-wa 1993
[4] "Wyniki monitoringu wód podziemnych sieci krajowej" GIOŚ, W-wa 2001
[5] Stanicki B., i inni "Sprawozdanie z badań monitoringu regionalnego zwykłych wód podziemnych środkowej i północnej części województwa lubuskiego w 2001 roku" Przedsiębiorstwo Geologiczne we Wrocławiu "PROXIMA" S.A. oddział w Poznaniu Poznań 1999.
[6] "Ochrona Środowiska 2001", Główny Urząd Statystyczny, W-wa 2001





4. Ważniejsze problemy i działania na rzecz ochrony wód

    Głównym problemem, w zakresie gospodarki wodno-ściekowej, jest odprowadzanie nienależycie oczyszczonych ścieków do środowiska. Dużym zaniedbaniem w tym zakresie charakteryzują się obszary wiejskie, natomiast prawie wszystkie miasta województwa lubuskiego posiadają mechaniczno-biologiczne oczyszczalnie ścieków. Pomimo ciężkiej sytuacji finansowej władze samorządowe podejmują dalsze działania na rzecz poprawy stanu środowiska. Obejmują one, w głównej mierze budowę nowych oczyszczalni oraz sieci kanalizacyjnych i podłączanie terenów urbanizowanych do istniejących oczyszczalni ścieków. W ostatnim okresie na wyróżnienia w tym zakresie zasługują władze samorządowe Iłowy Żagańskiej, Lubska, Szprotawy, Witnicy, Kłodawy i Strzelec Krajeńskich. Zadania te realizowane są etapowo, a tempo ich realizacji jest ściśle związane z możliwościami pozyskania środków finansowych.
    W 2001 roku na terenie województwa lubuskiego oddane zostały do użytku oczyszczalnie ścieków zestawione w tabeli IV.4.1.


Tab.IV.4.1.
Oczyszczalnie ścieków w woj.lubuskim oddane do użytku w 2001 r.

    Pomimo znacznej poprawy w zakresie ograniczenia odprowadzania nieoczyszczonych ścieków do wód i ziemi należy nadal zwiększać nakłady na rozbudowę sieci kanalizacyjnych. Istniejące oczyszczalnie w miastach obciążone są hydrauliczne w granicach 55÷70% przepustowości. Na terenach wiejskich obciążenie to jest znacznie niższe i wynosi od 5 do 40%.

Zdzisława Marcińczuk,
Janusz Tylzon