I. CHARAKTERYSTYKA JEZIORA

 

  1. Wstęp

 

W 2002 roku przeprowadzono na jeziorze Jelito kolejne badania jakości wód w systemie oceny jakości jezior. System ten opiera się na badaniach jezior w okresie wiosny i lata w odstępach pięcioletnich. Poprzednio w tym systemie wody jeziora badane były w 1997 roku. Woda jeziora kontrolowana była  w dwóch charakterystycznych plosach oraz w dopływie i odpływie z jeziora.  Zakres analiz i badań był zgodny z obowiązującym Systemem Oceny Jakości Jezior opracowanym przez Instytut Ochrony Środowiska w Warszawie. W komunikacie omówiono wyniki badań z roku 2002 i przedstawiono aktualny  stan jakości wód jeziora Jelito.

 

  1. Położenie geograficzne jeziora

 

Jezioro Jelito położone jest w odległości około 0,3 km na wschód od leśniczówki Radnica Wielka (Komary). W bezpośrednim sąsiedztwie leży miejscowość Szklarka Radnicka wraz z obiektami wojskowymi. W pobliżu przebiega droga z Krosna Odrzańskiego do Świebodzina (rysunek nr 1).

 Administracyjnie jezioro Jelito położone jest na terenie powiatu krośnieńskiego w wiejskiej gminie Bytnica. Jezioro usytuowane jest w rejonie Pojezierza Południowo Bałtyckiego w części Pradoliny Warciańsko-Odrzańskiej, na terenie Doliny Środkowej Odry. Dolina rozciąga się od ujścia Gniłej Obry poza ujście Pliszki gdzie Odra wkracza w Lubuski Przełom. Na tym odcinku rzece towarzyszy szeroki taras łąkowy oraz tarasy piaszczyste o wysokości względnej 10 i 18 m. Dolina jest asymetryczna, zbocza północne są bardziej strome niż południowe. Powierzchnia tego mezoregionu wynosi 593 km2 [Kondracki 1987 r.]. Jezioro znajduje się na 52°06,0' szerokości geograficznej północnej i 15°17,2' długości geograficznej wschodniej, na wysokości 43,9 m n.p.m.. W zlewni rzek  Gryżyńskiego Potoku (Gryżynki) i Odry.

 

  1. Morfometria

 

Według danych z karty batymetrycznej sporządzonej w 1958 roku przez Instytut Rybactwa Śródlądowego (PR-2/6-82/59) jezioro Jelito posiada powierzchnię zwierciadła wody - 49,9 ha, głębokość maksymalną 36,3 m, głębokość średnią - 13,6 m. Całkowita objętość wód jeziora wynosi 4937,8 tys.m3. Długość maksymalna jeziora - 1385 m, długość efektywna 1385 m, szerokość maksymalna - 550 m, szerokość efektywna - 550 m. Długość linii brzegowej misy jeziora wynosi 3520 m, w tym wysp 210 m.  Jezioro Jelito pochodzi z okresu zlodowacenia bałtyckiego, powstało w wyniku wytopienia się bryły martwego lodu w przegłębieniu rynny glacjalnej Grabińsko - Gryżyńskiej. W dnie tej rynny leżą aktualnie obok Jeziora Jelito, Jezioro Jatnik i nieco z boku małe jeziorko Bagienko. Na zachód od jeziora, nad jego brzegiem rozciąga się oz zbudowany z warstw piaszczysto mułkowych. Brzegi wschodni i zachodni są wysokie miejscami urwiste, twarde, piaszczyste porośnięte lasem aż do brzegów.

Czasza jeziora charakteryzuje się dwoma głęboczkami (rysunek nr 2). Pierwszy przy odpływie ma maksymalną głębokość 6,8 m i oddzielony jest od części zasadniczej jeziora podwodnym progiem. Najwyższe wypiętrzenie progu tworzy małą wyspę obecnie połączoną już z lądem stałym. Zasadnicza południowa część jeziora ma głębokość maksymalną 36,3 m (według planu batymetrycznego z roku 1959- załącznik nr 2). W roku 2002 podobnie, jak w roku 1997 maksymalna stwierdzona w trakcie poboru prób, za pomocą echosondy głębokość to tylko 23 m. Być może w jeziorze w trakcie badań wystąpiło tzw. zjawisko podwójnego dna. Polega ono na oderwaniu się od dna warstwy osadu dennego, która utrzymuje się przez długi czas na określonej głębokości i daje błędny odczyt na ekranie echosondy. Dzieje się tak na skutek powstania pod szczelną (skolmatowaną) warstwą osadu dennego, dużej ilości gazów z procesów rozkładu.  Gazy te odrywają od dna osad i zawieszają go na głębokości, gdzie ciśnienie wyrównuje siły wyporu. Inną przyczyną być może jest wypełnienie przez ostatnie lata misy jeziora osadami. Wydaje się to mało prawdopodobne, gdyż średni przyrost osadów dennych w jeziorach Polski poza zjawiskami katastrofalnymi wynosi najwyżej kilka milimetrów.

W części północnej przy dopływie ławica przybrzeżna jest przeważnie szeroka i zamulona . W części południowej jeziora brzeg i ławica przybrzeżna są węższe, przeważnie piaszczyste, twarde, stromo opadające ku środkowi jeziora. Jedynie przy odpływie na długości około 220 m ławica jest szeroka i mulista.

 

4. Roślinność

 

Jezioro Jelito  położone jest wśród lasu. Bliżej wody występują drzewa liściaste (olcha, dąb, osika, jarzębina, buk i tarnina), wyżej iglaste przeważnie sosna. W strefie litoralu wschodniego i zachodniego brzegu występuje pałka wąskolistna, trzcina pospolita i oczeret jeziorny. Pas roślinności naczyniowej ma szerokość od 5 do 10 m. Powierzchnia zajęta przez rośliny zanurzone wynosi około 2,8 ha zajmując około 54,5 % długości linii brzegowej. Litoral wzdłuż tych brzegów zalicza się do litorali typu małojeziernego. Przy brzegach północnym i południowym występuje litoral typu bagiennego na łącznej długości około 400 m. Roślinność o liściach pływających występuje płatami w części północnej jeziora i jest reprezentowana przez rdestnicę pływającą i grzybień biały. W północnej części jeziora w partiach płytszych spotyka się płatami roślinność zanurzoną wśród niej głównie jezierzę mniejszą. Przy brzegu zachodnim i wschodnim występują rogatek sztywny i skrzydełkowaty oraz włosiennicznik krążkolistny.

 

5. Charakterystyka zlewni

 

      Powierzchnia zlewni całkowitej jeziora Jelito wynosi 25,8 km2 (rysunek nr 3). Zlewnię Gryżyńskiego Potoku (Gryżynki), która w części przepływa przez Jezioro Jelito, pokrywają piaski sandrowe i rzeczne. Dolina rzeki jest głęboka, dno ma zabagnione i zmeliorowane. Powierzchnia zlewni rzeki, wynosząca 77,5 km2 , ma urozmaiconą rzeźbę terenu. Formą dominującą jest tu głęboko wcięta w teren rynna glacjalna - Gryżyńsko-Grabińska z licznymi odgałęzieniami w formie jarów. Rynna rozcina równiny sandrowe usypane na lodzie martwym. W górze zlewni  występują tereny pagórkowate i terasy kemowe. Deniwelacja w zlewni między najwyższym punktem 110,3 m npm, a lustrem wody w jeziorze 43,9 m npm wynosi  66,4 m. W zlewni dominują gleby bielicowe wytworzone z piasków gliniastych oraz w niewielkich ilościach glin. Jedynie w dnie rynny glacjalnej odwadnianej rzeką Grażyną występują gleby mułowo błotne i torfy. Strukturę użytkowania zlewni jeziora Jelito  przedstawia tabela nr 1 i rysunek nr 4:

 

6. Hydrologia

 

   Przez Jezioro Jelito przepływa rzeka Gryżyński Potok, która jest lewym dopływem rzeki Odry, do której wpływa w 500 km jej biegu. Orientacyjne  przepływy przedstawia tabela nr 2. Tak duże przepływy świadczą o silnym drenującym oddziaływaniu rzeki i znacznym jej zasilaniu wodami gruntowymi. Określona wielkość przepływów dla przekroju zlewni powyżej jeziora odbywa się dwoma korytami tj. starym korytem rzeki Potok Gryżyński przechodzącym przez jeziora Jatnik i Jelito oraz młynówkę prowadzącą wody na aktualnie nieczynny młyn w leśniczówce Radnica Wielka. Szacunkowo ustalono, że 1/3 przepływu płynie młynówką a 2/3 starym korytem przez jezioro. Z obserwacji w terenie wynika, że przepływ w rzece jest bardzo wyrównany, a gwałtowne spływy praktycznie nie występują. Stan wody w jeziorze zależy od stanów i przepływów w rzece waha się w skali roku w granicach 50 cm. Przepływy w rzece świadczą o znacznym jej zasilaniu w wodę przez wody gruntowe, które decydują o wielkości i wyrównanym przepływie. Pomiary chwilowe wykonane w dniach 26.03.2002 r. i 28.08.2002 r. wykazały przepływy w dopływie A-21 odpowiednio 31 dcm3/s i 43 dcm3/s. Pomiary przepływu chwilowego dokonane w dniach 25.03.i 29.08.2002 r. na odpływie O-31`wyniosły wiosną 109 dcm3/s  i latem 223 dcm3/s. Różnica pomiędzy ilością wody dopływającej a odpływającej wskazuje, że jezioro jest zasilane wodami podziemnymi.

 

7. Użytkowanie jeziora

 

   Jezioro Jelito z rybackiego punktu widzenia należy do typu sielawowego. Na jego ichtiofaunę składają się głównie następujące gatunki ryb:  leszcz, szczupak, lin, sandacz, karp, karaś, krąp, płoć, ukleja, okoń, miętus, węgorz oraz nielicznie sielawa. Gospodarkę rybacką na jeziorze prowadzi Polski Związek Wędkarski Zarząd Okręgu w Zielonej Górze. Dogodny dojazd do jeziora i piaszczyste brzegi czynią jezioro atrakcyjnym dla potrzeb wypoczynku i rekreacji. Na wschodnim brzegu jeziora znajduje się rybacki hangar z pomostem i przystanią dla łodzi wędkarskich.  Na zachodnim brzegu usytuowane jest ogólnie dostępne kąpielisko. Nad jeziorem niema żadnej zabudowy letniskowej.

 

8. Źródła zanieczyszczeń wód

 

   Jezioro nie posiada bezpośrednich  punktowych źródeł zanieczyszczeń. Pośrednim niemierzalnym aktualnie źródłem zanieczyszczeń jeziora mogą być ścieki wprowadzane do jeziora poprzez rów z miejscowości Sycowice. Rów jeszcze w latach 90-tych prowadził ścieki z gorzelni w Sycowicach . Jednak już od roku 1997 jest trwale odizolowany od wód jeziora poprzez zasypanie. Nad jeziorem nie ma ośrodków wczasowych ani nie występuje zabudowa rekreacyjna, istnieje jedynie  baza wędkarska PZW z pomostem i przystanią dla łodzi wędkarskich.  

 

9. Warunki meteorologiczne

 

   Według klasyfikacji K.Prawdzica i Cz. Koźmińskiego (Lenartowski 1980) jezioro Jelito leży na obszarze zaliczanym do krainy IX, obejmującej pas pradolin południowych. Klimat tej krainy jest cieplejszy niż przylegająca od północy kraina VI "Pojezierze Lubuskie". Średnia temperatura roczna z wielolecia waha się w granicach 8,1 - 8,2°C, średnia liczba dni gorących o temperaturze powyżej 25°C - 32 - 34, długość zimy w dniach 62 - 65, Średnia suma opadów z wielolecia 1891 - 1930 - 550 - 625 mm. Najbliższa stacja opadowa znajduje się w miejscowości Laski około 7 km na wschód od jeziora. Średni opad roczny z wielolecia wynosi tam 583 mm.

   W czasie badań wiosennych w dniu 26 marca 2002 r temperatura powietrza wynosiła 2°C, było pochmurnie, wiał słaby wiatr z kierunku północno zachodniego o sile 1 - 2 m/s. W czasie badań letnich w dniu 28 sierpnia 2002 r temperatura powietrza wynosiła 29°C, było słonecznie, wiał bardzo słaby wiatr z kierunku wschodniego o sile 1 m/s.

 

10. Ogólna kategoria podatności wód jeziora na degradację

 

   Jezioro charakteryzuje się zlewnią w przeważającej części leśną, dość dużą głębokością średnią i średnią stratyfikacją wód. Ponadto na zwiększoną odporność wód jeziora na degradujące czynniki antropogeniczne ma wpływ  dość mała zlewnia całkowita jeziora w stosunku do jego objętości i wymiana wody zachodząca w przybliżeniu raz w roku. Czynnikiem wskazującym na zwiększone zagrożenie na degradację jest zbyt niski współczynnik objętości wód jeziora do długości jego linii brzegowej. Ogólnie jezioro zalicza się do jezior umiarkowanie podatnych na degradację - II kategorii (tabela nr 3).

 

 

II. CHARAKTERYSTYKA JAKOŚCI WÓD JEZIORA

 

  1. Warunki termiczno-tlenowe jeziora

 

   Jezioro Jelito w okresie wiosennym charakteryzowało się dobrym natlenieniem wód (rysunek nr 5). Warstwa powierzchniowa charakteryzowała się stężeniem tlenu od 12,1 mgO2/dm3 na stanowisku 1,  do  10,5 mgO2/dm3 na stanowisku 2. W warstwie naddennej stężenia tlenu   rozpuszczonego w wodzie było niższe i  kształtowało się w granicach od 7,5 mgO2/dm3 na stanowisku 1,  do  6,4 mgO2/dm3 na stanowisku 2. Temperatura wody w rozkładzie pionowym kształtowała się 1 metr pod powierzchnią i 1 m nad dnem w przedziale 5,2 °C do 4,6 °C. Wysokie nasycenie wody tlenem jak i   równomierny rozkład temperatury wody wskazuje na pełne wiosenne wymieszanie wód.

 

   W okresie letnim na jeziorze obserwowano stratyfikację termiczną. Na głęboczku (stanowisko nr 2) była to stratyfikacja pełna, z warstwą epilimnionu tylko do 3 m, metalimnionu od  3 do 8 m i hypolimnionu od 8 m do dna. Na płytszym stanowisku nr 1 nie obserwowano stratyfikacji. Średnia temperatura epilimnionu wynosiła 23,3°C, średnia zawartość tlenu rozpuszczonego wynosiła 11,8 mgO2/dm3. W warstwie metalimnionu temperatura obniżyła się od około 23°C do 8,4 °C. W warstwie tej następował całkowity zanik tlenu rozpuszczonego. Hypolimnion miał temperaturę od 5,8°C do 4,9°C i był całkowicie pozbawiony tlenu. 

 

2.      Omówienie wyników badań analitycznych dopływu i odpływu

 

Ocenę jakości wód dopływów przeprowadzono w nawiązaniu do wartości wskaźników zanieczyszczeń śródlądowych wód powierzchniowych określonych w załączniku nr 1 rozp. MOŚZNiL z dn 5.XI.1991 r. na podstawie wyników badań przeprowadzonych w 2002 roku. Tabele z wynikami zamieszczono na załączonym wydruku komputerowym (załącznik nr 1).

 

         Jakość wód dopływu Potoku Gryżynka (dopływ A-21 ) pod względem wskaźników fizyko chemicznych w okresie wiosennym odpowiadała  I klasie czystości. W okresie letnim ze względu na niskie stężenie tlenu rozpuszczonego w  wodzie odpowiadała III klasie czystości. Ponadto w wodzie w okresie wiosennym stwierdzono zwiększone stężenia fosforanów i fosforu ogólnego. Pod względem bakteriologicznym dopływ charakteryzował się I klasą czystości. Zmierzony przepływ w cieku, w chwili pobierania prób, wynosił wiosną 30,7 dcm3/s a latem 43 dcm3/s.

 

      Jakość wód odpływu Potoku Gryżynka (odpływ O-31) pod względem wskaźników fizyko chemicznych w okresie wiosennym odpowiadała II klasie czystości W badanej wodzie stwierdzono  zwiększone stężenie fosforu i fosforanów. W okresie letnim woda odpływu odpowiadała III klasie czystości ze względu na występujące w niej  zbyt wysokie stężenie substancji organicznych wyrażone wskaźnikiem BZT5.  Pod względem bakteriologicznym odpływ charakteryzował się I klasą czystości. Zmierzony przepływ w rzece, w chwili pobierania prób  wynosił wiosną 108 dcm3/s, a latem 223 dcm3/s.

 

Na podstawie przeprowadzonych badań można stwierdzić, że do jeziora w okresie letnim wpływają  nadmierne ładunki fosforu z jeziora Jatnik. Z analizy wyników dopływu i odpływu wynika, że stan czystości dopływu jest lepszy od odpływu. Ładunki  substancji organicznych wypływające z jeziora powodują więc zmniejszenie zasobności jeziora Jelito w związki przyspieszające eutrofizację. Stan sanitarny cieków jest dobry. Najprawdopodobniej jezioro jest zasilane wodami podziemnymi, na co wskazuje wyraźna różnica w ilości wody dopływającej i odpływającej ciekami powierzchniowymi.

 

 

3.      Omówienie wyników badań analitycznych wód jeziora

 

W okresie badań wiosennych woda jeziora Jelito nie była zabarwiona, odczyn wody w jeziorze był słabo zasadowy (7,7  - 7,6 pH), zawartość wapnia kształtowała się na poziomie około 62 -  mgCa/dm3, zawartość magnezu  (7,4 - 8,4 mgMg/dm3 ). Stosunek wapnia do magnezu wynosił około 8 : 1. Na niskim odpowiadającym dopuszczalnym dla wód powierzchniowych I klasy czystości kształtowała się zawartość sodu (8,8 - 9,3 mgNa/dm3), potasu (1,4 - 1,5 mgK/dm3), chlorków (10,4 - 11,3 mgCl/dm3 ) i siarczanów (25,1 - 25,9 mgSO4/dm3). W okresie wiosennym wskaźnikami odbiegającymi od norm było stężenie substancji mineralnych wyrażone wskaźnikiem PEW, którego wartość przekraczała dopuszczalną  dla III klasy czystości wód powierzchniowych stojących o 30 µS/cm.  W wodzie stwierdzono  wysoką zawartość fosforu ogólnego (0,130 mgP/dm3), fosforanów (0,056 mgP/dm3), azotu mineralnego (0,53 mgN/dm3), azotu całkowitego (1,63 mgN/dm3) i chlorofilu "a" (20,8 mg/m3) oraz niską przezroczystością wody ( 1,6 m) w stosunku do norm określonych dla wód powierzchniowych stojących.

 

W okresie badań letnich woda była bezbarwna przy powierzchni i przy dnie (20 mgPt/dm3), odczyn wody w jeziorze był słabo zasadowy (8,0 pH) na powierzchni i obojętny ( 7,0 pH) przy dnie, Zawartość wapnia kształtowała się na poziomie niższym niż wiosną w warstwie powierzchniowej (w zakresie 39,2 - 44,0 mgCa/dm3  ) i podobnym jak wiosną w warstwie naddennej (61,7 - 75,2 mgCa/dm3 ),  zawartość magnezu była niższa w części płytszej jeziora (4,1 - 5,1 mgMg/dm3) niż w części głębszej (7,3 - 8,7 mgMg/dm3). Stosunek wapnia do magnezu w warstwie powierzchniowej wynosił 8 : 1 na stanowisku 1 i 8 : 1 na stanowisku 2, natomiast przy dnie odpowiednio: 18 : 1 i 8 : 1. Na niskim odpowiadającym dopuszczalnym dla wód powierzchniowych I klasy czystości kształtowała się w jeziorze zawartość sodu (8,5 - 9,6 mgNa/dm3), potasu (1,4 - 1,9 mgK/dm3), chlorków (6,7 - 6,9 mgCl/dm3) i siarczanów (20,5 mgSO4/dm3 przy powierzchni i  8,8 mgSO4/dm3 nad dnem na stanowisku 1). Stężenia związków organicznych wyrażonych wskaźnikiem ChZT-Cr wahały się od wartości charakterystycznych dla wód powierzchniowych II klasy czystości do III (29,3 - 36,7 mgO2/dm3 ). Wyrażonych wskaźnikiem BZT5  od wartości III klasy do pozaklasowych w warstwie powierzchniowej (7,3 - 8,6 mgO2/dm3) oraz do pozaklasowej w warstwie przydennej (15,7 mgO2/dm3). Stężenia fosforu og. kształtowały się w granicach wartości II klasy czystości 0,063 - 0,085 mgP/dm3 w epilimnionie i III klasy - 0,370 mgP/dm3 w hypolimnionie. Zawartość fosforanów w strefie przydennej była bardzo wysoka (0,311 mgP/dm3). Azot ogólny występował w wodach jeziora w ilościach zwiększonych  (1,52 - 1,64 mgN/dm3), podobnie w strefie dennej azot amonowy (0,77 mgN/dm3) .  Zawartość chlorofilu "a" była  bardzo wysoka (33,5 - 42,2 mg/m3) podobnie ilość suchej masy sestonu (12,4 - 13,3 mg/dm3) w stosunku do wartości dopuszczalnych dla I klasy czystości wód powierzchniowych płynących. Woda w okresie letnim  charakteryzowała się bardzo niską przezroczystością wody (0,7 m) w stosunku do norm określonych dla wód powierzchniowych stojących. Tabele z wynikami badań przedstawiono w załączniku nr 1

 

Pod względem bakteriologicznym wody jeziora Jelito na wszystkich badanych stanowiskach odpowiadały I klasie czystości wód powierzchniowych.

 

Zawartość metali tzw. "ciężkich" w wodach  jeziora była niska . Nie stwierdzono przekroczeń w stosunku do naturalnych stężeń występujących w wodach powierzchniowych. Minimalne i maksymalne stężenia ołowiu w wodzie jeziora Jelito wynosiły  od 0,0008 do 0,0046 mgPb/dm3. Stężenia Cynku  wynosiły od 0,0065 do 0,0550 mgZn/dm3 . Stwierdzone stężenia miedzi - 0,0038 - 0,0083 mgCu/dm3, chromu ogólnego 0,0001 - 0,0003 mgCr/dm3 i kadmu poniżej 0,0001 - 0,0004 mgCd/dm3.

 

Zawartość fenoli wiosną i latem  utrzymywała się na niskim poziomie  0,002 mg/dm3 .

 

W wodzie jeziora stwierdzono obecność w niewielkich ilościach pestycydów chloroorganicznych od 0,010 - 0,043  µg/dm3. Obserwowane ilości   pestycydów chloroorganicznych są niskie w stosunku do obserwowanych w wodach rzecznych w Polsce gdzie obserwowano stężenia rzędu 0,3 - 0,8 µg/dm3 [Dojlido 1995]. Jednak obecność w wodzie jeziora pestycydów chloroorganicznych niepokoi ze względu na ich właściwości kumulacji w tkankach organizmów wodnych (szczególnie w rybach).

 

  1. Wyniki badań hydrobiologicznych

 

   Wiosną organizmów w jeziorze Jelito  liczebność organizmów planktonowych wyniosła 64 tys. os. /l, z czego 99,6 % to był fitoplankton. Zdecydowanie najliczniejszą grupę w fitoplanktonie stanowiły okrzemki - ponad 99 % (Cyclotella sp. - 43 %, Synedra acus - 33 %, Asterionella formosa - 21 %). Zooplankton stanowił 0,4 % (234 os. /l) ogólnej liczby organizmów planktonowych, a najliczniejszą w nim grupą były widłonogi - 44 % (Cyclops spp. - 34 %, pozostałe to formy młodociane), pierwotniaki stanowiły 33 % (z jednym gatunkiem - Tintinnopsis lacustris), a wrotki 22 % (Keratella cochlearis - 60 %,

   Latem liczebność planktonu wzrosła dwu- i półkrotnie i wynosiła 164 tys. os. /l, z czego na fitoplankton przypadało 97 %. Tym razem dominującą grupą były sinice - 66 % (Oscillatoria sp - 95 %, Microcystis aeruginosa - 4 %), drugą były bruzdnice - 23 % (Ceratium hirundinella - 87 %, Peridinium spp. - 13 %), a trzecią okrzemki - 10 % (Synedra acus - 95 %, Asterionella formosa - 3 %). Latem liczebność zooplanktonu wzrosła prawie dwudziestokrotnie i wynosiła 4664 os./l., a udział w liczbie organizmów planktonowych wzrósł do blisko 3 %. Najliczniejszą grupę stanowiły wrotki - 57 % (Keratella cochlearis - 69 %, Trichocerca similis - 8 %, Chromogaster ovalis - 4 %), drugą pierwotniaki - 29 % (Tintinnopsis lacustris - 96 %), a następnie: widłonogi - 9 % (94 % stanowiły formy młodociane, natomiast z gatunków, w których występowały osobniki dorosłe najwięcej było: Thermocyclops oithonoides - 4,5 %, Mesocyclops leuckarti - 1,2 %)) i wioślarki - 5 % (Bosmina coregoni - 71 %, Diaphanosoma brachyurum - 16,5 %, Chydorus sphaericus - 10 %, Daphnia cucullata - 2,5 %). Udział formy tecta w populacji Keratella cochlearis zmienił się od 0 wiosną do 35 % latem. Zooplanktonowy wskaźnik stanu trofii wyniósł 58 punktów, co oznacza niską eutrofię. Na podstawie wskaźników hydrobiologicznych (tabela nr 4) jezioro to należałoby zaklasyfikować jako średnio zeutrofizowane.

 

  1. Ocena stanu czystości wód jeziora

 

Jezioro Jelito ocenione zgodne z metodyką oceny jakości wód jeziorowych pod względem fizyko - chemicznym odpowiada wodom III klasy czystości. Na ocenę wód (tabela nr 5) decydujący wpływ miało obserwowane w hypolimnionie zbyt  wysokie stężenie substancji organicznych wyrażone wskaźnikiem BZT5 i zbyt wysokie stężenie fosforanów. Wiosną zbyt wysoka zawartość soli mineralnych wyrażona PEW a wiosną i latem zbyt wysokie stężenia chlorofilu, który wskazuje na bardzo wysoki rozwój biomasy w wodach jeziora. Wpływ na obniżenie klasy czystości miał również fakt całkowitego odtlenienia hypolimnionu w okresie letnim. Ponadto wiosną w wodach jeziora stwierdzono wysokie stężenia fosforanów i azotu mineralnego. Latem obserwowano wysokie stężenia substancji organicznych wyrażone wskaźnikami ChZT-Cr i BZT5 a w warstwie naddennej obserwowano wysoką zawartość fosforu całkowitego i zwiększoną azotu amonowego w stosunku do wartości dopuszczalnych dla wód jeziorowych pierwszej klasy czystości. Wody jeziora charakteryzują się zwiększoną  zawartością suchej masy sestonu i małą przezroczystością wód.

 W stosunku do oceny przeprowadzonej w 1997 roku jakość wód jeziora w 2002 roku pod względem wskaźników fizyko chemicznych uległa pogorszeniu, choć nadal utrzymana została III klasa czystości. Pod względem punktowym  stan jakości wód jeziora obniżył się o 0,33 pkt.

   W wodach jeziora nie zanotowano masowych śnięć ryb ani  gwałtownych zakwitów fitoplanktonu. Stężenia w wodzie badanych metali kształtuje się na poziomie niskim. Pod względem bakteriologicznym  jezioro jest czyste i odpowiada wodom   I klasy czystości.

 

III. WNIOSKI

 

1. Jezioro Jelito charakteryzuje się pod względem wskaźników fizyko chemicznych wodą niskiej jakości ( III klasa czystości), pod względem bakteriologicznym  wodą dobrej  jakości. Według badań hydrobiologicznych zalicza się do zbiorników  eutroficznych. 

 

2. Jezioro Jelito jest jeziorem umiarkowanie podatnym na degradację powodowaną oddziaływaniem antropogennym o wodach silnie zanieczyszczonych.

 

3. Wydaje się, że wobec braku punktowych źródeł zanieczyszczeń i dobrej jakości wód Gryżyńskiego Potoku zasilającego jezioro, przyczyną pogarszającej się jakości wód jeziora jest wewnętrzne zasilanie wód substancjami biogennymi i mineralnymi zgromadzonymi w osadach dennych. Dodatkową przyczyną może być zła jakość wód podziemnych zasilających jezioro, czy też nieprawidłowa gospodarka rybacka np.: brak drapieżników spowodowany nadmierną presją wędkarzy, nie odławianie tzw. chwastu rybnego, który powoduje spustoszenie wśród zooplanktonu itp.

 

 4. W celu poprawy obecnej  jakości wód  należy opracować program ochrony jeziora Jelito, w którym należy przeprowadzić dokładną analizę przyczyn postępującej degradacji wód i zaproponować środki zaradcze.